2022
Niềm hy vọng đã hướng dẫn thế giới trong hai năm đại dịch
Niềm hy vọng đã hướng dẫn thế giới trong hai năm đại dịch
Nhận xét về hoạt động trong hai năm qua của Uỷ ban Vatican về Covid-19 của Bộ Phục vụ Phát triển Con người Toàn diện, ông Alessio Pecorario, điều phối viên của Ủy ban nói rằng: “Mặc dù vẫn còn nhiều khó khăn, nhưng chính niềm hy vọng đã hướng dẫn thế giới trong hai năm qua”.
Trang phục bảo hộ phòng chống dịch
Trong cuộc phỏng vấn của Vatican News, ông Alessio Pecorario cho rằng, trong hai năm qua, với sự phức tạp, nếu đánh giá về tình hình thế giới so với lúc mới bắt đầu đại dịch, thì khó có thể nói tốt hơn hay tệ hơn. Nhưng đi vào cụ thể của các yếu tố tích cực và tiêu cực, chúng ta thấy rằng: Về mặt tiêu cực: theo Viện Nghiên cứu Hoà bình Quốc tế Stockholm, trong năm 2020 chi tiêu quân sự thế giới là 1.981 tỉ đô la, mức tăng cao nhất kể từ cuộc khủng hoảng tài chính và kinh tế năm 2008-2009. Còn theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế, năm 2020, tổng sản phẩm quốc nội thế giới giảm gần 5%.
Về mặt tích cực: Có một sự bùng nổ tình liên đới, chúng ta có thể thấy rõ “tính lây lan” của tình liên đới mạnh hơn sự lây lan của Covid. Điều này không có nghĩa đơn giản hoá tình hình thế giới ở những cụm từ “một nền chính trị xấu” và “một xã hội dân sự tốt”. Kinh nghiệm dạy chúng ta rằng công ích được sinh ra từ sự cộng tác của các bên có tiếng nói liên đới, và chính Uỷ ban Vatican về Covid-19 được Đức Thánh Cha xem là một thời điểm kết nối giữa các nhu cầu địa phương và sự điều hành thế giới, về một kế hoạch giữa khoa học và thần học, để cùng nhau thoát ra khỏi đại dịch trong một tình bạn xã hội.
Đối với Giáo hội, trong hai năm qua, Giáo hội cũng đã rút ra được bài học về các mô hình loan báo Tin Mừng mới. Đại dịch đã làm nổi bật sự cần thiết “hoán cải Giáo hội”, một “Giáo hội đi ra”, điều Đức Thánh Cha mong muốn. Vì thế, chúng ta phải tiếp tục hành động như thế, để Giáo hội trưởng thành trong sự hiệp thông năng động, một Giáo hội hiệp hành.
Với tình hình hiện nay, điều quan tâm nhất của Uỷ ban Vatican về Covid-19 vẫn là sự tiếp cận bình đẳng vắc-xin. Theo nghĩa này, trước hết, Uỷ ban đã cùng với Hàn lâm viện Toà Thánh về Sự sống đã đưa ra một tuyên bố chung có tên gọi “Vắc-xin cho tất cả”. Tiếp đến, về mặt chính trị, Uỷ ban đã triệu tập ngoại giao đoàn cạnh toà thánh để thảo luận và để giảm nhẹ những tác động của sự cạnh tranh xấu và phát triển một bầu khí bớt căng thẳng. Ngoài ra, để giúp mọi người nhận được thông tin đúng về tiêm chủng, Uỷ ban ủng hộ sáng kiến “các nữ tu đại sứ” cho các chương trình tiêm chủng. Thực tế, ở cấp địa phương các nữ tu là những người có thể trợ giúp vấn đề này.
Uỷ ban còn quan tâm đến các yếu tố khác nữa, như suy thoái kinh tế và nghèo đói, hệ sinh thái toàn diện, hoà bình và an ninh.
Theo ông Alessio Pecorario, với những kinh nghiệm của Uỷ ban, thì chìa khoá để thế giới có niềm hy vọng cho tương lai đó là việc cùng nhau bước đi của các tôn giáo, khoa học và chính trị, và cần đón nhận bài học giá trị nhất của đại dịch, đó là không ai được cứu một mình.
Ngọc Yến
2022
Hơn nửa thế kỷ phục vụ ở Campuchia của cha François Ponchaud
Hơn nửa thế kỷ phục vụ ở Campuchia của cha François Ponchaud
Ngày 21/12/2021, đánh dấu một dấu ấn quan trọng của lịch sử Giáo hội Campuchia. Một trang sử đơn giản nhưng đầy ý nghĩa, cha François Ponchaud, một linh mục thuộc Hội Thừa sai Paris, sau 56 năm truyền giáo tại Campuchia, ở tuổi 82, đã trở về Pháp, tiếp tục sứ vụ truyền giáo trong cầu nguyện tại nhà hưu dưỡng ở Paris.
Cha François Ponchaud với tín hữu Campuchia
Cha François đặt chân đến Campuchia vào năm 1965, chỉ một năm sau khi được thụ phong linh mục. Không biết gì về Campuchia, cha bắt đầu học tiếng Khmer và nghiên cứu văn hoá Phật giáo Campuchia.
Từ năm 1969 đến năm 1975, nhà truyền giáo phục vụ tại Hạt Phủ doãn Tông toà Kompong Cham, phía đông bắc Phnom Penh, dọc theo sông Mekong. Ngày 17/4/1975, Khmer Đỏ chiếm Phnom Penh. Ngày 8/5/1975 cùng với những người nước ngoài khác, cha bị trục xuất. Cha Ponchaud là một trong những người cuối cùng rời đất nước. Chứng kiến những gì Khmer Đỏ đã làm, cha viết cuốn sách về nạn diệt chủng Khmer Đỏ “Campuchia năm không”, xuất bản năm 1977. Cuốn sách là một câu chuyện thành công trên toàn thế giới và tiết lộ cho mọi người biết mức độ tội ác của Khmer Đỏ. Mục tiêu chính của cha là đánh thức nhận thức. “Tôi không thể giữ im lặng về những gì tôi đã thấy và những gì Khmer Đỏ đã làm. Đây không phải vì lý do ý thức hệ, nhưng đơn giản vì những gì được báo cáo là không đúng”, cha nói trong một hội nghị tại trung tâm văn hóa Pháp ở Phnom Penh vài ngày trước khi rời Campuchia.
Năm 1993, cha trở lại Phnom Penh, và thành lập Trung tâm Văn hóa Công giáo Campuchia, để dạy ngôn ngữ và văn hóa Khmer cho các nhà truyền giáo và tình nguyện viên trẻ.
Đức cha Olivier Schmitthaeusler, đại diện Tông tòa của Phnom Penh cho biết. “Khi tôi đến Campuchia vào năm 1998, ba nhà truyền giáo đã đợi tôi ở sân bay. Một trong số họ là cha Ponchaud, và ngài đã đưa tôi đến thẳng Trung tâm Văn hóa Công giáo Campuchia. Tôi bắt đầu học tiếng Khmer tại đây với một giáo viên người Campuchia, và học các thuật ngữ tôn giáo tiếng Khmer với cha Ponchaud”.
Đức cha nói thêm: “Chúng tôi rất biết ơn cha Ponchaud vì cha đã làm việc cần mẫn, dịch Kinh Thánh sang tiếng Khmer. Cha cũng đã dịch các văn kiện của Công đồng Vatican II. Cám ơn cha rất nhiều. Cha đã giúp chúng tôi đặt câu hỏi: Làm thế nào để nói về mầu nhiệm Thiên Chúa trong văn hoá Khmer? Làm thế nào để nói về Chúa Giêsu cho người Campuchia? Làm thế nào để làm cho người dân nghiệm thấy tình thương của Chúa dành cho chúng ta? Mặc dù không phải tất cả đều trở lại Công giáo, nhưng họ hiểu rằng cuộc sống có giá trị. Thiên Chúa là Cha trao ban cho chúng ta niềm hy vọng”.
Trong nhiều năm, nhà truyền giáo đã không ngừng chuyển dịch các bản văn thánh sang văn hóa Campuchia, với bước cơ bản đầu tiên là bản dịch Kinh thánh sang tiếng Khmer, hoàn thành vào năm 1997. Sau đó là các sách phụng vụ, giáo lý cho trẻ em hoặc các tác phẩm dành cho tân tòng. Đồng thời, cha phụ trách một giáo xứ, giúp xây dựng trường học, nhà vệ sinh hoặc con đê để bảo vệ nông nghiệp địa phương khỏi lũ lụt. Năm 2014, chính phủ đã cấp quốc tịch Campuchia cho cha.
“Tôi đến Campuchia không phải để cải đạo dân chúng nhưng nhằm giúp người dân Campuchia hiểu giá trị của tôn giáo của họ”, cha giải thích và nói thêm rằng cha rất vui khi người ta trở thành Công giáo, nhưng đó không phải là mục tiêu của cha. Cha nói: “Mục tiêu chính là giúp mọi người hiểu rõ ràng những gì Đức Phật đã dạy và những gì Chúa Giêsu đã nói trong Tin Mừng, đồng thời giúp họ sống với nhau và yêu thương nhau. Cuộc sống của chúng ta có giá trị, ngay cả khi chúng ta nghèo khó. Chúng ta có thể cùng nhau tiến bước. Đó là Tin Mừng mà hiện nay chúng tôi đang loan báo ở Campuchia”.
Một Thánh lễ tiễn biệt đã được cử hành vào ngày 19/12/2021 tại Nhà thờ Thánh Giuse ở Phnom Penh. Mọi người đều nhìn nhận những đóng góp của cha cho xã hội Campuchia, trong các lĩnh vực giáo dục và phát triển xã hội.
Trong Thánh lễ, một người Công giáo làm chứng: “Trong chế độ Pol Pot, ngay cả khi các nhà truyền giáo không thể vào Campuchia, cha Ponchaud và một số nhà truyền giáo khác đã không ngừng đến các trại tị nạn ở biên giới Campuchia và Thái Lan, rao giảng Tin Mừng cho người Campuchia biết Chúa là Đấng Cứu Độ của họ, Đấng trao ban hy vọng và tình thương. Cha đã soạn một cuốn sách giáo lý dành cho những người đang ở trại tị nạn, kết quả là sau đó có nhiều người đã được rửa tội. Cha còn soạn một số sách cầu nguyện khác để giúp các tín hữu cầu nguyện trong lúc nhiều linh mục và tu sĩ bị Khmer đỏ giết hại”.
Trước khi rời sân bay ở thủ đô Campuchia, nhà truyền giáo hứa sẽ trở lại thăm đất nước và bày tỏ nguyện vọng được an táng tại đó. Cha chia sẻ: “Tôi là tôi tớ Chúa. Chúa đang sử dụng tôi. Tôi không biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo nhưng tôi tin tưởng vào Chúa”.
Ngọc Yến
2022
416 triệu Kitô hữu sống trong khu vực có nguy cơ bị bách hại
416 triệu Kitô hữu sống trong khu vực có nguy cơ bị bách hại
Theo Tổ chức Trợ giúp các Giáo hội Đau khổ, trong năm 2021, trên thế giới có 416 triệu Kitô hữu phải sống trong những vùng đất bị bách hại tôn giáo. Nhưng từ chuyến tông du của Đức Thánh Cha đến Trung Đông, ánh sáng hy vọng đã có, ngày càng có nhiều chính phủ quan tâm đến chủ đề tự do tôn giáo trong các phúc trình hàng năm và đã có các đặc phái viên về vấn đề này.
Cầu nguyện
“Chúng tôi rất buồn khi hàng tuần nhận các báo cáo về các vụ bách hại và bạo lực tôn giáo. Các linh mục, tu sĩ và giáo dân đã bị giết hại, bắt cóc hoặc lạm dụng trong khi thi hành sứ vụ”, ông Thomas Heine-Geldern, Chủ tịch điều hành của Tổ chức Trợ giúp các Giáo hội Đau khổ nói trong một thông điệp cuối năm, đặc biệt đề cập đến Ấn Độ, Nigeria, Mozambique và các khu vực của Sahel.
Còn ông Alessandro Monteduro, Giám đốc Tổ chức Trợ giúp các Giáo hội Đau khổ ở Ý cho biết cụ thể hoàn cảnh của các Kitô hữu bị bách hại trên thế giới như sau:
Năm qua là một năm đau khổ đối với quyền tự do tôn giáo. Tất cả phúc trình của các tổ chức bác ái và của các chính phủ đều cho thấy rõ điều này. Ước tính có khoảng 416 triệu Kitô hữu phải sống trong các vùng đất bị bách hại, nghĩa là hàng ngày họ phải đối diện với nguy cơ bị bách hại.
Nguyên nhân của sự gia tăng các vụ bách hại tôn giáo là do các chính phủ giảm kiểm soát, hiện tượng cực đoan hoá ngày càng tăng, thánh chiến bành trướng. Vì vậy các Kitô hữu ngày càng phải chịu đau khổ nhiều hơn. Điều này có thể thấy rõ ở châu Phi. Khắp châu Phi, có ít nhất vài chục tổ chức khủng bố có tham vọng đặt vương quốc Hồi giáo trên lãnh thổ.
Nhưng dù sao theo ông Monteduro vẫn có những ánh sáng hy vọng trong năm mới. Bởi vì, trong năm qua, chuyến viếng thăm lịch sử của Đức Thánh Cha đến Iraq đã mang lại kết quả. Cuộc tông du đã truyền tải một sứ điệp về sự tha thứ và hoà giải, tình liên đới và sự gần gũi với các anh chị em chúng ta, những người mà từ năm 2014 đến năm 2016 đã phải đau khổ vì cuộc bách hại của Nhà nước Hồi giáo. Bên cạnh đó, các chính phủ như Mỹ, Anh, Đức, Hà Lan… đã đưa ra các phúc trình về tự do tôn giáo. Ngoài ra họ còn có những đại sứ về lĩnh vực này. Tất cả những điều này là dấu hiệu của niềm hy vọng.
Hướng về tương lai, cách riêng năm mới 2022, ông Monteduro cho rằng “Cần phải cẩn thận, vì nếu không tình hình sẽ khó khăn hơn. Chúng tôi hy vọng đại dịch mau chấm dứt, bởi vì cùng với đại dịch, các cuộc bách hại tôn giáo vì thù hận đức tin cũng gia tăng”.
Ngọc Yến
2022
Cán-bộ-Giám-Mục Hoa Lục o ép hàng giáo sĩ Hương Cảng theo Tập bỏ Vatican
Cán-bộ-Giám-Mục Hoa Lục o ép hàng giáo sĩ Hương Cảng theo Tập bỏ Vatican
Thông tấn xã Reuters vừa có bài viết nhan đề “Exclusive-Historic conclave: Chinese bishops, priests brief Hong Kong clerics on Xi’s view of religion”, nghĩa là “Mật nghị lịch sử chưa từng có: Các Giám mục, và linh mục Trung Quốc giới thiệu tóm tắt với các giáo sĩ Hương Cảng về quan điểm của ông Tập về tôn giáo”.
© Reuters/TYRONE SIU FILE PHOTO: Episcopal ordination of Bishop Stephen Chow in Hong Kong
Nguyên bản tiếng Anh có thể xem tại đây: Dưới đây là bản dịch toàn văn sang Việt Ngữ.
Theo bốn giáo sĩ tiết lộ, các giám mục và các nhà lãnh đạo tôn giáo Trung Quốc đã tường trình cho các giáo sĩ Công Giáo Hương Cảng về viễn kiến tôn giáo mang “đặc điểm Trung Quốc” của Chủ tịch Tập Cận Bình trong một cuộc họp chưa từng có do văn phòng đại diện của đại lục tại thành phố tổ chức.
Các giáo sĩ đã tham dự hoặc biết về cuộc họp ngày 31 tháng 10 mô tả đây là động thái quyết liệt nhất của Bắc Kinh trong nỗ lực ảnh hưởng đến giáo phận Hương Cảng, vốn trung thành với Vatican và bao gồm một số nhà lãnh đạo cao cấp từ lâu đã bảo vệ nền dân chủ và nhân quyền trong lãnh thổ bán tự trị này.
Các giáo sĩ cho Reuters biết, mặc dù các nhà lãnh đạo Công Giáo của Hương Cảng đã từng gặp riêng những người đồng cấp đại lục của các ngài trước đây, nhưng đây là lần đầu tiên hai bên gặp gỡ chính thức – và lần đầu tiên các quan chức tôn giáo ở đại lục chủ động một cuộc gặp gỡ như vậy.
Các ngài nói rằng bất chấp tính biểu tượng của cuộc họp, các quan chức đại lục và các nhà lãnh đạo tôn giáo thường tránh một thông điệp chính trị công khai.
Cuộc họp, không được tiết lộ công khai, cũng làm sáng tỏ những gì một số nhân vật tôn giáo, chính trị và ngoại giao mô tả là vai trò ngày càng mở rộng của Văn phòng Liên lạc Chính phủ Trung ương của Bắc Kinh tại Hương Cảng, nơi chính thức đại diện cho đại lục trong thành phố này, nhưng theo truyền thống vẫn tỏ ra kín đáo.
Văn phòng Liên lạc và các quan chức của Cục Quản lý Nhà nước về các vấn đề tôn giáo đã giám sát các phiên họp qua Zoom trong khi ba giám mục hàng đầu và khoảng 15 nhân vật tôn giáo từ Giáo Hội Công Giáo chính thức được bọn cầm quyền Trung Quốc hậu thuẫn và khoảng 15 giáo sĩ cấp cao ở Hương Cảng đã tham gia cuộc họp kéo dài một ngày.
Vatican coi Hương Cảng là một giáo phận duy nhất nên chỉ có một giám mục. Văn phòng Liên lạc và Cục Quản lý Nhà nước về Tôn giáo đã không trả lời yêu cầu bình luận của Reuters.
Susanne Ho, phát ngôn viên của Giáo phận Công Giáo Hương Cảng, nói với Reuters rằng giáo phận “không tiết lộ chi tiết về các cuộc họp riêng”.
Phát ngôn viên của Vatican Matteo Bruni không đưa ra bình luận gì.
KHÔNG NHẮC ĐẾN TẬP
Hai giáo sĩ cho biết, các diễn giả đại lục đã không thẳng thừng đề cập đến ông Tập hay đưa ra bất kỳ chỉ thị hay mệnh lệnh nào; họ chỉ quảng cáo rằng chính sách “Trung Hoa hóa” của ông Tập phù hợp với các chính sách hội nhập văn hóa của Vatican – trong đó hội nhập Kitô Giáo vào các nền văn hóa truyền thống, phi Kitô Giáo.
Tập từ lâu là một người ủng hộ tích cực đường lối Trung Hoa hóa, đặt ra các chính sách để ép buộc các tôn giáo phải theo đuổi những gì ông ta gọi là “bản sắc Trung Quốc” và phải có các mối quan hệ gần gũi hơn với đảng và nhà nước. Nó bao gồm việc buộc các tôn giáo phải gắn kết chặt chẽ hơn với văn hóa Trung Quốc, chủ nghĩa yêu nước và mục tiêu của Đảng Cộng sản cầm quyền và nhà nước để đạt được “giấc mơ Trung Quốc” của ông Tập Cận Bình.
Một giáo sĩ nhận xét rằng “Đây chỉ là bước đầu tiên và tôi cảm thấy họ biết rằng họ không thể đi vào điều này quá sức nặng nề hoặc giáo điều”.
“Tất cả chúng ta đều biết thuật ngữ Trung Hoa hóa mang một chương trình nghị sự chính trị đằng sau nó, và họ không cần phải nói thẳng điều đó ra.”
Giáo sĩ thứ hai nói “Tập là con voi trong phòng”. Xin mở ngoặc để giải thích thêm cụm từ “con voi trong phòng”, tiếng Anh là “the elephant in the room”, được dùng trong thế giới nói tiếng Anh để chỉ một vấn đề, hay một nhân vật sờ sờ ra đó và có một tầm ảnh hưởng lớn nhưng người ta cố ý không đề cập đến.
Hai giáo sĩ cho biết, phía Hương Cảng đã nói một cách rộng rãi về chính sách hội nhập văn hóa lâu dài, tránh đưa ra bất kỳ hành vi xúc phạm chính trị nào và bất kỳ chủ đề nào có thể lôi kéo sự can thiệp của đại lục.
VIỆC BỔ NHIỆM GIÁM MỤC MỚI
Cuộc họp diễn ra chỉ vài tuần trước lễ tấn phong cho Cha Stêphanô Châu Thủ Nhân (Chow Sau-yan, 周守仁 ) làm tân Giám mục Hương Cảng trong tháng 12 vừa qua, đó là một cuộc bổ nhiệm ôn hòa của Vatican sau hai nỗ lực thất bại trong việc bổ nhiệm chức vụ này. Giữa những áp lực khác, Bắc Kinh đã tìm cách tác động đến quyết định này.
Phía Hương Cảng được dẫn đầu bởi một linh mục cao cấp, Cha Phêrô Thái Huệ Văn (Choy Wai-man – 蔡蕙文), một nhân vật được nhiều người Công Giáo địa phương coi là gần gũi với Bắc Kinh và trước đó là ứng viên sáng giá cho chức giám mục Hương Cảng.
Ba trong số các giáo sĩ cho biết Cha Stêphanô Châu Thủ Nhân, lúc đó đã được bổ nhiệm Giám mục Hương Cảng, đã tham dự sự kiện này chỉ một thời gian ngắn sau khi buổi họp được khai mạc, điều này có thể cho ngài cơ hội để tác động trong tương lai.
Các giáo sĩ cho biết Hồng Y Thang Hán, Giám Quản Tông Tòa, đã khai mạc và bế mạc sự kiện này.
Người phát ngôn của giáo phận cho biết Cha Phêrô Thái Huệ Văn, Cha Stêphanô Châu Thủ Nhân và Hồng Y Thang Hán không đưa ra bình luận gì trong buổi họp.
Trong khi có một số thành phần chính quyền và giới tinh hoa thương mại của Hương Cảng theo Công Giáo và thân Bắc Kinh, bao gồm cả lãnh đạo thành phố Carrie Lam hay Lâm Trịnh Nguyệt Nga, thì những người Công Giáo khác từ lâu đã tích cực trong các phong trào ủng hộ dân chủ và chống chính phủ.
Đầu tháng 12 vừa qua, ông Tập đã phát biểu trong một hội nghị ở Bắc Kinh, được mô tả trong các báo cáo chính thức là Hội nghị Công tác Quốc gia về các vấn đề tôn giáo, rằng tất cả các tôn giáo ở Trung Quốc cần phải tuân theo Đảng Cộng sản, mở rộng một trong những chính sách lâu nay của ông ta.
Ông Tập nói “Chúng ta phải duy trì đường lối cơ bản của Đảng về công tác tôn giáo, chúng ta phải tiếp tục chỉ đạo đất nước chúng ta trong việc vô hiệu hóa tôn giáo, chúng ta phải tiếp tục thu hút đông đảo tín đồ tôn giáo, đoàn kết họ xung quanh đảng và chính phủ”.
VẪN LÀ MỘT CỨ ĐIỂM
Một số nhà ngoại giao và nhà hoạt động cho biết họ đang theo dõi sát sao những diễn biến sau khi Bắc Kinh áp đặt luật an ninh quốc gia sâu rộng đối với Hương Cảng vào tháng 6 năm 2020.
Họ coi các quyền tự do và truyền thống tôn giáo rộng rãi của Hương Cảng, như pháp quyền, là một trong những thành trì còn lại của mô hình “một quốc gia, hai hệ thống” mà theo đó Anh đã trao lại thuộc địa cũ cho Trung Quốc vào năm 1997.
Luật Cơ bản, hiến pháp nhỏ điều hành “một quốc gia, hai hệ thống”, quy định rõ ràng về tự do lương tâm và tự do tôn giáo rộng rãi, bao gồm quyền thuyết giảng trước công chúng.
Giáo Hội ở Hương Cảng về cơ bản hoạt động theo các đường lối trước năm 1997, giữ liên lạc chặt chẽ với Vatican và tổ chức sự hiện diện rộng rãi của các nhà truyền giáo nước ngoài.
Các quan chức Vatican cho biết, một thỏa thuận đạt được giữa Trung Quốc và Tòa thánh vào năm 2018 nhằm xoa dịu xích mích lâu dài bằng cách cho phép chính phủ Trung Quốc có tiếng nói quan trọng trong việc bổ nhiệm giám mục của Vatican, nhưng thoả thuận đó không áp dụng cho Hương Cảng.
Các quan chức Trung Quốc và Hương Cảng đã nhiều lần nói rằng các quyền tự do rộng rãi của thành phố, bao gồm cả tự do tín ngưỡng và theo đạo, vẫn còn nguyên vẹn.
Ba giáo sĩ cho biết cuộc họp tháng 10 kết thúc với sự hiểu biết lỏng lẻo của cả hai bên rằng các phiên họp trong tương lai sẽ được tổ chức nhưng không có ngày nào được ấn định.
Một linh mục nói “Áp lực đang đè nặng lên chúng tôi ở Hương Cảng… một số người trong chúng tôi coi Trung Hoa hóa là chiêu bài cho quá trình Tập Cận Bình hóa. Chúng tôi sẽ phải khéo léo để chống lại.”
(vietcatholic / msn.com)