Giáo dục | Trang 100 trên 154 | UyBanGiaoDucHDGM.net

29Tháng Mười
2020

Giáo dục sinh thái toàn diện trong Laudato Si’

29/10/2020

Giáo dục sinh thái toàn diện trong Laudato Si’

Trong dịp lễ Hiện Xuống, ngày 24.5.2015, Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã ký ban hành thông điệp Laudato Si’- Ngợi Khen Chúa, kêu gọi mọi người hãy chăm sóc trái đất này là ngôi nhà chung mà Thiên Chúa là Cha và là Đấng Tạo Hóa đã tặng ban cho con người. Thông điệp “Laudato si’” gồm phần nhập đề, tiếp đến là sáu chương, và kết thúc bằng hai kinh nguyện. Tổng cộng, văn kiện được chia thành 246 đoạn, trong đó sáu chương của thông điệp được sắp đặt một cách khoa học. Không như nhiều văn kiện khác của các Đức Giáo Hoàng thường bắt đầu từ một tư tưởng của Thánh Kinh – Thánh truyền, thông điệp này được khởi đi từ việc lắng nghe “thực trạng những điều đang xảy ra cho ngôi nhà chung” (chương 1) dựa trên những luận chứng khoa học.[1]

Sang đến chương 2 thông điệp mới nêu lên “Tin mừng về sáng tạo”, trong đó có đối chiếu với Kinh thánh và truyền thống Do thái – Kitô giáo, trước khi nêu rõ “nguồn gốc nhân bản của cuộc khủng hoảng sinh thái” (chương 3) trong thời đại ngày nay là do con người quá đề cao việc làm chủ công nghệ kỹ thuật với thái độ đặt con người là trung tâm – anthropocentrism. Chương 4 đề cập tới sinh thái học toàn diện, với nhiều chiều kích như về môi trường, kinh tế, xã hội, văn hóa và kể cả trong đời sống hàng ngày, trong đó các chiều kích phải gắn liền với vấn đề môi trường theo nguyên tắc thiện ích chung và công bằng.

Để tìm cách giải quyết những vấn đề về sinh thái, Đức Thánh Cha đã đề nghị một “đường hướng tiếp cận và hành động” (chương 5) bằng một cuộc đối thoại chân thành và minh bạch trên mọi bình diện của đời sống xã hội, kinh tế, chính trị, tôn giáo, khoa học. Tiếp đến, theo Đức Thánh Cha điều quan trọng là làm sao con người ý thức được cội nguồn chung, tương giao nhân bản tốt đẹp giữa người với người và tương lai chia sẻ với mọi người. Điều này có thể đạt được nhờ giáo dục sinh thái toàn diện.[2] Vì vậy, Ngài đã dành trọn chương cuối để bàn về “Giáo dục và linh đạo sinh thái” (chương 6).

Có thể nói ngay từ tựa đề cũng cho thấy sự sâu sắc và đầy ý nghĩa của nội dung chương 6 với những hạn từ: giáo dục, linh đạo sinh thái. Nội dung của chương 6 rất phong phú và có tính thời sự rất cao cho nên sẽ vô cùng hữu ích nếu được đào sâu rồi áp dụng phù hợp với hoàn cảnh thực tế hiện nay, đặc biệt tại các gia đình và giáo xứ.

1. GIÁO DỤC và LINH ĐẠO SINH THÁI

1.1 Giáo dục – Educatio

Đứng trước những vấn đề được đặt ra liên quan đến sinh thái, Đức Thánh Cha Phanxicô nhận định rằng «sự thay đổi là không khả thi nếu không có động lực và một tiến trình giáo dục»[3]. Giáo dục được nói tới ở đây là theo quan điểm của Giáo Hội, vì trong thông điệp này Đức Thánh Cha xác định «sẽ đưa ra một số hướng dẫn có tính gợi mở cho sự phát triển nhân loại được tìm thấy trong kho tàng kinh nghiệm thiêng liêng Kitô giáo».[4]

Danh từ giáo dục (educatio) là một thuật ngữ có nhiều nghĩa. Về mặt từ nguyên học, thuật ngữ này được một số người cho là bắt nguồn từ tiếng latin educare, theo nghĩa riêng là “chăm sóc, nuôi nấng, cho ăn” và hiểu theo nghĩa rộng là “huấn luyện, hướng dẫn”; và tốt hơn, theo một số người khác, thuật ngữ này là do từ educere gồm có ducere (dẫn đưa,…) và ex (ra) trong latin mà ra, có nghĩa là “dẫn, đưa ra, kéo ra, lôi ra ánh sáng những gì ở bên trong, những gì tối tăm”. Do đó, thuật ngữ giáo dục theo khía cạnh thứ nhất nói đến sự can thiệp, thúc đẩy có tính cơ cấu bên ngoài: chăn nuôi, trông nom, hỗ trợ, chăm sóc, nuôi dưỡng; và theo khía cạnh thứ hai nói đến những yếu tố có tính nội tại: trí tưởng tượng, quan sát, trí tuệ, ý thức nhận định phê bình, tình cảm, mối quan hệ, sự biểu cảm, khả năng hoạt động.[5]

Ngoài ra, giáo dục còn là «nghệ thuật mà trong đó cá nhân con người trưởng thành (giáo viên, nhà giáo dục) thực hiện hành động của mình đối với một cá nhân vị thành niên hoặc thiếu niên (học sinh, học viên) bằng cách dùng tất cả năng lực của mình làm cho họ phát triển khả năng trí tuệ (khoa học) và khả năng thực tiễn (luân lý) nhất định nào đó để đạt đến mục đích đích thực và trọn vẹn của đời người».[6]

Theo quan điểm Kitô giáo, trong thông điệp Divini illius magistri, tài liệu chính về giáo dục trước Công đồng Vaticanô II, Đức Giáo hoàng Piô XI nhấn mạnh rằng «giáo dục hệ tại trong việc đào tạo con người thành con người phải như thế nào và phải ứng xử ra sao trong cuộc sống trần thế này để đạt được cùng đích tuyệt vời vốn đã được dành cho con người,… không thể có nền giáo dục nào là chân chính mà lại không nhằm đến cùng đích đời người,… không thể có nền giáo dục đầy đủ và hoàn hảo nếu không phải là nền giáo dục Kitô giáo».[7]

Tuyên ngôn về giáo dục của Công đồng Vaticanô II, Gravissimum Educationis, xác định rằng «mục tiêu của nền giáo dục chân chính là đào tạo con người như một nhân vị, hướng đến lý tưởng của bản thân cũng như lợi ích của các cộng đồng mà họ là thành viên và sẽ tham gia phục vụ khi đến tuổi trưởng thành».[8]

Theo đó, giáo dục Kitô giáo không lấy con người làm trung tâm tức là không chỉ lo đề cao quyền lợi của con người mà còn nhấn mạnh nhân vị trong hoàn cảnh lịch sử – văn hóa cụ thể nữa.[9] Công đồng Vaticanô II khẳng định «giáo dục phải thích hợp với khả năng, giới tính, đồng thời vừa thích nghi với văn hóa và truyền thống dân tộc vừa mở rộng cộng đồng huynh đệ với các dân tộc khác để có thể phát huy tiến trình hiệp nhất và hòa bình trên thế giới; cũng như đào tạo kỹ năng sống để có thể tích cực hội nhập vào cộng đồng nhân văn, cởi mở khi đối thoại với tha nhân và hăng say hoạt động để góp phần thực hiện công ích.[10]

Như vậy, có thể nói nền giáo dục theo theo quan điểm Kitô giáo là giáo dục toàn diện đã hàm chứa việc giáo dục về lĩnh vực sinh thái. Trong Laudato Sí hạn từ giáo dục cần được hiểu theo nhãn quan này.

1.2 Sinh thái toàn diện và linh đạo sinh thái

Theo ngữ cảnh, có thể thấy những hạn từ “giáo dục và linh đạo sinh thái” của tựa đề chương 6 không thể hiểu một cách riêng rẽ. Thật vậy, dù khái niệm giáo dục Kitô giáo có bao hàm giáo dục về sinh thái đi nữa, thì hạn từ giáo dục được cụ thể hóa trong chương này phải được hiểu là giáo dục sinh thái hay giáo dục liên quan vấn đề sinh thái chứ không phải là giáo dục chung chung. Nội dung của chương này cho ta thấy rõ điều đó.

Mặt khác, hạn từ “giáo dục” nối với “linh đạo sinh thái” bằng liên từ “và” nên có thể cho phép ta hiểu rằng hạn từ “sinh thái” được sử dụng chung cho giáo dục cũng như linh đạo xét vì có sự tương ứng logic của tính từ “sinh thái” với hai danh từ đi trước là “giáo dục” và “linh đạo”. Do đó, để diễn tả rõ ràng hơn nên dịch tựa đề chương 6 là: “Giáo dục sinh thái và linh đạo sinh thái” theo nghĩa là “việc giáo dục liên quan tới sinh thái và nền linh đạo về (hoặc có liên quan tới) sinh thái”.[11]

Tiếp đến, hạn từ linh đạo, nói chung, đó là con đường thiêng liêng đưa con người đến với Thiên Chúa qua Đức Kitô, dưới tác động của Chúa Thánh Thần. Theo nghĩa rộng hơn, có thể hiểu linh đạo như một kinh nghiệm về Thiên Chúa và sự dấn thân trong thế giới. Linh đạo sinh thái được hiểu theo nghĩa rộng này.[12]

Theo ý nghĩa vừa nói thì linh đạo sinh thái được triển khai trong toàn bộ chương 2 khi bàn về «Tin Mừng về sáng tạo» (số 62-100) và ở chương 6: giáo dục và linh đạo sinh thái. Để hiểu rõ hơn cách nói linh đạo sinh thái, nên biết rằng linh đạo còn là «một cách thế sống và thể hiện Tin Mừng. Chúng giống như những phương pháp và những kim chỉ nam để giúp các Kitô hữu đem hết tâm lực làm cho Giáo hội, qua con người của họ, thực sự biểu dương Đức Kitô ngày một hoàn hảo hơn cho các tín hữu cũng như cho lương dân».[13]

Khoa sinh thái học toàn diện được triển khai ở chương 4 của thông điệp có một giá trị nhất định và sẽ được kiện toàn khi được soi dẫn dưới ánh sáng của Tin Mừng được trình bày trong chương 2 và chương 6. Đức Thánh cha đề cập đến nền sinh thái học toàn diện vì cho rằng «mọi sự đều có liên hệ với nhau» nên cần «xem xét một số yếu tố sinh thái học với sự tôn trọng các chiều kích nhân bản và xã hội của nó».[14] Trong khi đó thì linh đạo sinh thái xét các chiều kích sinh thái học theo nhãn quan đức tin được được mạc khải trong Kinh Thánh. Sinh thái học toàn diện theo cái nhìn của Giáo hội không thể không đi liền với linh đạo sinh thái.

2. NỀN GIÁO DỤC SINH THÁI TOÀN DIỆN

2.1 Thách đố về giáo dục sinh thái

Một cách tổng quát, thông điệp chỉ ra nguồn gốc của khủng hoảng sinh thái cũng như thách đố về giáo dục sinh thái là do con người tìm cách để hưởng thụ tối đa và lo tìm kiếm lợi ích riêng cho bản thân mình, gia đình mình, nhóm mình, kể cả bằng cách gây hại cho người nghèo và cho môi trường sống, cho trái đất và từ đó dần dần dẫn tới thảm họa “tình trạng ích kỷ tập thể”.[15] Nói chung đó là khuynh hướng “quy ngã”, vị kỷ, ích kỷ (egoism), tự cô lập mình đồng thời vô cảm, dửng dưng với tha nhân, và rồi sẽ dẫn đến “chủ nghĩa cá nhân” (individualism).[16] Nên nhớ rằng thông điệp đã lên án chủ thuyết hiện đại đặt con người làm trung tâm (anthropocentrism)[17] vì từ đó dễ dẫn con người đến lối sống lầm lạc như chủ nghĩa tương đối thực dụng (practical relativism) là một chủ nghĩa còn nguy hiểm hơn cả chủ nghĩa tương đối lý thuyết (doctrinal relativism)[18], cũng như lên án việc áp dụng các công nghệ sinh học mới bất chấp các nguyên tắc đạo đức và tác gây hại đến con người và nhiều sinh vật khác.[19]

Một trong những thách đố nữa của giáo dục sinh thái đến từ thói quen tiêu thụ cực độ và sung túc. Nhiều người trẻ lớn lên trong bối cảnh xã hội như vậy nên thói quen tiêu thụ đã hình thành, họ đón nhận nhưng tiến bộ hiện đại, sự tích lũy vật chất và sự giải trí mà thị trường cung cấp như một điều đương nhiên không thể bỏ qua. Không dễ một sớm một chiều để thay đổi thói quen và não trạng tiêu thụ đó được.[20]

Thách đố giáo dục sinh thái còn là do thiếu những con người thực sự “có tâm và có tầm” về lĩnh vực này, chẳng hạn thiếu «những nhà giáo dục có khả năng phát triển nền đạo đức sinh thái, giúp mọi người trưởng thành trong tình liên đới, tinh thần trách nhiệm và sự quan tâm đầy lòng trắc ẩn».[21]

Sau nữa, thách đố giáo dục nói ở đây một phần là do chính chương trình giáo dục sinh thái thường chỉ lo cung cấp những thông tin, kiến thức khoa học hay những cách giải quyết vấn đề sinh thái thuần túy kỹ thuật mà thiếu chiều kích đạo đức, tâm linh. Bên cạnh đó, nhiều người còn lạm dụng kẽ hở của pháp luật cũng như các tổ chức xã hội đặt ra những luật lệ chưa đủ tác động mạnh giúp làm thay đổi những thói quen và cách sống gây hại cho môi trường, cho người khác.[22]

Như đã nói, để giải quyết vấn đề đặt ra có tính căn bản hơn, Đức Thánh Cha đưa ra giải pháp: giáo dục sinh thái toàn diện phải đi đôi với linh đạo sinh thái. Trong bài này xin được nói rõ hơn về giáo dục sinh thái toàn diện nhằm hướng đến lối sống mới cũng như cần giáo dục giao ước giữa nhân loại và môi trường cho người tín hữu.

2.2 Chương trình giáo dục sinh thái toàn diện

Chương 4 của Laudato Si’, đề cập một nền sinh thái toàn diện sẽ xét các vấn đề trong mối liên hệ hỗ tương về mọi phương diện: môi trường, kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá, và đạo đức. Nhờ đó con người có thể đưa ra các giải pháp toàn diện cho vấn đề khủng hoảng sinh thái hiện nay. Mục tiêu mà giáo dục sinh thái toàn diện và linh đạo sinh thái nhằm đến là giúp con người «ý thức về cội nguồn chung, sự thuộc về hỗ tương và tương lai chia sẻ với mọi người»[23] từ đó sẽ thúc đẩy sự phát triển những xác tín mới, thái độ mới và lối sống mới (số 203-208).

Khi nói đến sinh thái học nhiều người có khuynh hướng giản lược vấn đề chỉ thuần túy liên quan đến môi trường. Trong Laudato Sí, không chỉ bàn về vấn đề môi trường mà còn đề cập nhiều vấn đề toàn diện của cuộc sống mà nhờ đó người ta có thể xây dựng các chính sách, xác định chỉ số, quy trình nghiên cứu theo cách tốt nhất có thể và đầu tư, tiêu chí đánh giá, tránh các quan niệm sai lệch về phát triển và tăng trưởng.[24] Thật vậy «vì mọi sự đều có liên hệ mật thiết với nhau, và các vấn đề ngày nay mời gọi một tầm nhìn chạm tới mọi khía cạnh của cuộc khủng hoảng toàn cầu, nên […] chúng ta sẽ xem xét một số yếu tố của sinh thái học toàn diện, với sự tôn trọng các chiều kích nhân bản và xã hội của nó».[25]

Trọn chương 4 của thông điệp triển khai về chủ đề “sinh thái học toàn diện” gồm nhiều nội dung căn bản của sinh thái học hiện đại. Do đó chương trình giáo dục sinh thái toàn diện trong chương 6 chính là theo nội dung đó. Cụ thể một số điểm chính như sau.

– Giáo dục về sinh thái môi trường.[26] «Không thể xem thiên nhiên như một thứ tách rời khỏi bản thân chúng ta hoặc như một bối cảnh thuần tuý để chúng ta sống trong đó. Chúng ta là một phần của thiên nhiên, được hội nhập trong thiên nhiên và liên tục tương tác với thiên nhiên».[27]

– Giáo dục sinh thái kinh tế. «Sinh thái học kinh tế có khả năng thúc đẩy tầm nhìn rộng hơn về thực tại».[28] Chẳng hạn, bảo vệ môi trường là một phần thiết yếu của tiến trình phát triển kinh tế và không thể tách riêng khỏi tiến trình để xem xét.

– Giáo dục sinh thái xã hội.[29] Nên biết rằng «sự lành mạnh của các tổ chức xã hội cũng có những tác động đối với môi trường và phẩm chất cuộc sống con người». Các thể chế xã hội phát triển để điều tiết những mối tương quan của con người cho nên khi những tổ chức xã hội này yếu đi, thì có thể gây ra những tác động tiêu cực và đều gây hậu quả xấu cho môi trường.[30]

– Giáo dục sinh thái văn hóa.[31] «Sinh thái học cũng liên quan đến việc bảo vệ các kho tàng văn hoá của nhân loại theo nghĩa rộng nhất. Cụ thể hơn, nó đòi hỏi phải quan tâm hơn đến nền văn hoá địa phương khi nghiên cứu các vấn đề môi trường, cổ võ cuộc đối thoại giữa ngôn ngữ khoa học – kỹ thuật và ngôn ngữ của người dân. Văn hoá không chỉ là những gì chúng ta thừa hưởng từ quá khứ, nhưng trên hết là một thực tại sống động, năng động và thông phần trong hiện tại. Chúng ta không được loại trừ điều này khi nghĩ đến mối tương quan giữa con người và môi trường».[32]

– Giáo dục sinh thái đời sống hằng ngày.[33]

– Giáo dục về thiện ích chung[34] xét vì một nền sinh thái nhân văn không thể bị tách rời khỏi khái niệm về thiện ích chung vì đó là một nguyên tắc đạo đức trung tâm và thống nhất của đạo đức xã hội.[35]

– Giáo dục về công bằng giữa các thế hệ hiện tại với tương lai.[36] «Sự liên đới giữa các thế hệ không mang tính tùy chọn, nhưng nó là một vấn đề căn bản của công bằng, vì thế giới mà chúng ta đã lãnh nhận cũng thuộc về những người sẽ đến sau chúng ta».[37] Vậy «chúng ta muốn trao lại một thế giới như thế nào cho những người đến sau, cho con em của chúng ta hiện đang lớn lên?».[38]

Có thể nói, giáo dục về thiện ích chung và về công bằng «gắn liền với nhau và chiếm một vị trí then chốt trong chương trình giáo dục sinh thái kinh tế và xã hội. Nói theo ngôn ngữ của khoa thần học luân lý công giáo, việc giáo dục này phải nhắm xây dựng cho mỗi tín hữu một lương tâm ngay thẳng, trong sáng, bén nhạy, biết tôn trọng quyền lợi chính đáng của tha nhân và tôn trọng thiện ích chung».[39]

Trong chương 6 vấn đề sinh thái được trình bày theo quan điểm Giáo Hội trong ánh sáng đức tin. Nền giáo dục này phải đi liền với linh đạo sinh thái mới có thể làm cho nền giáo dục đó được hoàn thiện. «Chương trình giáo dục sinh thái toàn diện như sinh hoạt lành mạnh của lý trí cần được kiện toàn, hoàn thiện, và thăng hoa lên tầm cao nhất bởi linh đạo sinh thái Kitô giáo».[40]

2.3 Hướng đến một lối sống mới

Lối sống mới này được khởi đầu bằng việc chân thành nhận ra những mặt tối của cuộc khủng hoảng sinh thái hiện nay cũng như những mặt tiêu cực của nó trong đời sống hàng ngày. Đó là một khía cạnh của giáo dục: chỉ ra, kéo ra ánh sáng những cái bên trong, những gì tối tăm nhằm giúp con người phát triển cái tốt, giảm bớt và loại bỏ cái xấu. Đức Thánh Cha mời gọi hãy «chân thành nhìn vào bản thân, để nhận biết sự bất mãn thẳm sâu của chúng ta, và để dấn thân trên những nẻo đường mới dẫn đến sự tự do đích thực. Không một hệ thống nào có thể hoàn toàn ngăn chặn sự mở lòng của chúng ta đối với điều thiện hảo, chân thật và tuyệt mỹ, hoặc ngăn chặn khả năng Thiên Chúa ban cho chúng ta để đáp trả ân sủng của Ngài đang hoạt động trong đáy sâu tâm hồn».[41]

Đức Thánh Cha mời gọi mọi người hãy ý thức trách nhiệm xã hội của mình trong việc mua sắm chi dùng, chẳng hạn sẵn sàng tẩy chay những sản phẩm nào đó gây hại môi trường để làm áp lực lên những người có thẩm quyền phải thay đổi. Nhưng trên hết cần ý thức «việc mua sắm luôn luôn là một hành vi luân lý – chứ không thuần tuý là hành vi kinh tế»[42] và dấn thân «đánh thức lòng kính trọng đối với sự sống, quyết tâm mạnh mẽ để đạt được sự bền vững, tăng tốc đấu tranh cho công lý và hoà bình, hân hoan cử hành đời sống».[43]

Sau cùng quan trọng nhất vẫn là làm sao để con người «đi ra khỏi chính mình để đến với người khác… quan tâm vô vị lợi dành cho người khác».[44] Đây thực sự cũng là một vấn đề quan trọng trong giáo dục Kitô giáo. Trong một Hội Thánh “đi ra”, mỗi người đều được mời gọi ra khỏi chính mình, không bám víu vào sự an toàn và hưởng thụ của bản thân để đi đến với những người nghèo, những vùng ngoại biên xa xôi mà không ngại bị lấm lem hay thương tích.[45]

2.4 Giáo dục về giao ước giữa nhân loại và môi trường

Tương ứng với nội dung của chương 2, Tin Mừng về sáng tạo, trong chương 6 Đức thánh Cha đề nghị giáo dục về giao ước giữa nhân loại và môi trường[46], trong đó có sử dụng một từ ngữ đầy ý nghĩa là foedus – giao ước, mà không dùng từ contractus (khế ước, hợp đồng) hoặc những từ tương tự khác. Hạn từ foedus được sử dụng khá nhiều trong một số văn kiện Công đồng Vaticanô 2 và trong Giáo luật[47] là vì muốn nhắc đến giao ước giữa Thiên Chúa và dân của Ngài. Theo Kinh thánh foedus dùng để chỉ mối dây liên kết giữa Thiên Chúa với dân được Chúa tuyển chọn; trong đó vừa thể hiện tính cách bản vị lại vừa tính cách thánh thiêng; vừa có tính pháp lý lại vừa bao hàm ý chí chọn lựa, thề nguyền. Giao ước giữa Thiên Chúa và dân của Chúa không chỉ là kết quả của sự thỏa thuận đôi bên với sự tương kính và trung tín mà đó còn là đặc ân nhưng không của Thiên Chúa.[48]

Trong việc giáo dục về giao ước giữa nhân loại và môi trường, thông điệp đưa ra những chỉ dẫn cần thiết để vượt qua những thách đố nói trên. Trước hết, việc giáo dục này không chỉ dừng lại cung cấp thông tin khoa học hay nâng cao ý thức phòng ngừa mà còn phải phải giúp con người có khả năng nhận định và phê bình “những huyền thoại” của cái gọi là hiện đại dựa trên não trạng thực dụng; đặc biệt phải giúp «khôi phục các cấp độ khác nhau của sự cân bằng sinh thái: trong nội tâm với chính mình, liên đới với người khác, với thiên nhiên và các loài sinh vật khác, và ở mức độ tâm linh là với Thiên Chúa. Giáo dục môi trường cần thực hiện một bước nhảy vọt hướng đến Mầu nhiệm, trong đó đạo đức sinh thái tìm được ý nghĩa sâu xa nhất».[49]

Tiếp đến, «cần vun trồng các nhân đức vững chắc thì con người mới có thể quên mình cho dấn thân sinh thái… Giáo dục tinh thần trách nhiệm đối với môi trường có thể khích lệ những hành động ảnh hưởng trực tiếp và quan trọng đến thế giới xung quanh».[50]

Sau nữa, phải làm cho người ta «không được nghĩ rằng những nỗ lực này không thể thay đổi thế giới. Chúng đang sinh lợi ích cho xã hội, dù chúng ta không biết, vì những điều tốt đẹp chắc chắn có xu hướng lan rộng, ngay cả khi chúng ta không thấy. Hơn nữa, những hành động như thế có thể khôi phục cảm thức về lòng tự trọng của chúng ta; dẫn chúng ta đến bản chất sâu xa của hữu thể, sống trọn vẹn hơn và cảm nhận sự sống trên trái đất có giá trị».[51]

Giáo dục sinh thái còn «nhằm mục đích tạo nên “quyền công dân sinh thái”»[52] (có lẽ chính xác hơn phải nói là tính cách công dân sinh thái) và giúp người tín hữu sống quân bình giữa ý thức tính cách công dân sinh thái và tính cách công dân Nước Trời của mình. Việc này đòi hỏi các nhà giáo dục phải đủ khả năng để phát triển một nền đạo đức sinh thái giúp cho người tín hữu trưởng thành thực sự về tinh thần liên đới, tinh thần trách nhiệm và sự quan tâm đầy lòng trắc ẩn. Và cũng từ đó kéo theo mối bận tâm của các nhà giáo dục về nhiệm vụ khơi dậy và phát huy “tình yêu dân sự và chính trị” (x. số 228-232), thể hiện bằng việc sống chung và hiệp thông với nhau trong cùng một môi trường thiên nhiên, mà mọi người có bổn phận bảo vệ và chăm sóc (x. số 228).[53]

Cũng theo ý hướng vừa nói trên mà chúng ta có thể hiểu sâu sắc hơn chương 6 của thông điệp khi trình bày về một số đề tài như:

– Hoán cải sinh thái (số 216-221) trên bình diện cá nhân cũng như cộng đồng bởi vì khi «thực hiện một tội ác chống lại thế giới tự nhiên là một tội chống lại chính bản thân chúng ta và chống lại chính Thiên Chúa»[54];

– Niềm vui và bình an (số 222-227).

– Các dấu chỉ Bí tích và thực hành sự nghỉ ngơi (số 233-237);

– Ba ngôi và mối tương quan giữa các thụ tạo (số 238-40).

– Nữ Vương của toàn thể vũ trụ (số 241-242).

– Bên kia mặt trời (số 243-246), nơi mà người tín hữu đang sống trên trái đất này hướng về thành «Giêrusalem mới, hướng về ngôi nhà chung của chúng ta trên thiên đàng».[55]

2.5. Môi trường giáo dục sinh thái

Việc giáo dục sinh thái có thể diễn ra ở nhiều nơi chốn khác nhau: nơi học đường (từ mầm non đến tiểu học, trung học, đại học…), tại các gia đình, trên các phương tiện truyền thông, trong các bài giáo lý và tại bất cứ nơi nào.[56]

Một trong những môi trường sống có tầm ảnh hưởng lớn lao đến giáo dục sinh thái đó là gia đình. Thông điệp nhấn mạnh tầm quan trọng của gia đình vì đó là nơi sự sống, quà tặng của Thiên Chúa được đón nhận trọn vẹn, bảo vệ chống lại mọi cuộc tấn công, được phát triển phù hợp với sự trưởng thành đích thực của con người.[57] Hơn nữa, «gia đình là tác nhân chính của một sinh thái toàn diện, vì nó là chủ thể xã hội hàng đầu chứa đựng trong mình hai nguyên tắc căn bản của nền văn minh nhân bản trên trái đất: nguyên tắc hiệp thông và nguyên tắc sinh hoa trái».[58]

Do đó, nơi gia đình, con người lãnh nhận nền giáo dục toàn diện, giúp con người lớn lên cách hài hòa với sự trưởng thành cá nhân, mà cụ thể là có nhiều bài học giáo dục liên quan đến sinh thái rất giá trị thực tế[59]:

– Học cách thể hiện tình yêu và tôn trọng sự sống;

– Học biết sử dụng đúng mọi thứ, ngăn nắp và sạch sẽ;

– Học sự tôn trọng hệ sinh thái địa phương và chăm sóc mọi loài thụ tạo;

– Học cách xin mà không đòi hỏi;

– Học biết nói “cảm ơn” để diễn tả lòng biết ơn đích thực vì những điều được lãnh nhận;

– Học biết tự chủ tính nóng giận và lòng tham;

– Học biết xin lỗi khi làm điều sai trái;

– Học những nghĩa cử đơn giản của phép lịch sự chân thành tạo nên văn hoá của đời sống chung và tôn trọng môi trường xung quanh.

Bên cạnh gia đình, còn có các tổ chức xã hội khác nhau, cũng như các cộng đoàn Kitô hữu cũng đóng những vai trò rất quan trọng trong giáo dục. Trong số đó Đức Thánh Cha đặc biệt chú ý đến vai trò quan trọng của các chủng viện và các cơ sở đào tạo tôn giáo trong việc giáo dục sinh thái. Đức Thánh Cha «hy vọng các chủng viện và các nhà đào luyện của chúng ta sẽ giáo dục một đời sống giản dị đầy trách nhiệm, sự chiêm niệm với lòng biết ơn về thế giới Chúa tặng ban, quan tâm đến nhu cầu của người nghèo và bảo vệ môi trường».[60]

Như vậy, việc giáo dục sinh thái không nên đóng khung trong những lớp học, trong những trang sách giáo khoa, trong những khóa trình đã định, nhưng để đạt hiệu quả cao thì cần tận dụng tất cả những phương tiện và những cơ hội dù lớn nhỏ để thực thi việc giáo dục sinh thái này, và nên bắt đầu từ khi còn trẻ vì nhờ đó sẽ gieo những hạt giống và tiếp tục sinh hoa trái trong suốt cuộc đời.[61]

3. NHẬN XÉT VÀ ÁP DỤNG

3.1 Nhận xét

Dù đã ban hành hơn 5 năm qua, nhưng nội dung thông điệp Laudato Si’ có thể nói đã và đang làm thức tỉnh thế giới bởi những vấn đề của thông điệp đặt ra có tính thời sự và ngày càng được nhiều người quan tâm hơn trong thế kỷ 21 này. Thật vậy, «trong cơn bĩ cực và cảm giác lờ mờ về sự không chắc chắn của tương lai, người ta quay trở lại với truyền thống triết học và tôn giáo của nhân loại về sinh thái học không phải để làm trò chơi trí tuệ. Những truyền thống đó đang được tái tạo lại trong sự thay đổi và để đối phó với những thách thức sinh thái».[62]

Liên quan đến giáo dục sinh thái, có những tổ chức, những cuộc hội thảo, những chương trình hoặc các phong trào đã và đang đáp ứng với những lời mời gọi của thông điệp, chẳng hạn như «việc ký kết một bản tuyên bố của các lãnh đạo giáo dục Công giáo, gồm gần một trăm Hiệu trưởng đại học của Mỹ và những người khác có vị trí quan trọng trong các viện hàn lâm trên thế giới. Bản tuyên bố của các Lãnh đạo giáo dục cao Công giáo đã ca ngợi thông điệp là văn bản “đúng lúc, dễ hiểu và truyền cảm hứng”, đồng thời hân hoan chào đón “lời kêu gọi khẩn thiết phải hành động để giải quyết các cơn khủng hoảng khí hậu và công bằng đang đe dọa hành tinh”».[63]

Năm ngoái, từ 04-08/11/2019, tại Trung Tâm Tĩnh Huấn Salesian ở Hua Hin thuộc Giáo phận Surat Thani, Thái Lan, đã diễn ra hội thảo về sự biến đổi khí hậu dành cho các Giám mục và các Nhà đào tạo tại các Chủng viện Á châu, với 05 đề tài về sự biến đổi khí hậu: 1) Văn kiện “Định Hướng Căn Bản cho Việc Đào Tạo Linh Mục” đối với sự biến đổi khí hậu và việc đào tạo tại chủng viện; 2) Khoa học và lịch sử về sự biến đổi khí hậu; 3) Thông điệp Laudato Si’ và những áp dụng trong việc đào tạo tại chủng viện; 4) Sự biến đổi khí hậu: giáo dục và phương pháp luận trong việc đào tạo tại chủng viện, và 5) Phụ nữ và sự biến đổi khí hậu: vượt quá những quy định giới tính.[64]

Tại Việt Nam, khủng hoảng sinh thái cũng đã và đang gây những tác động không nhỏ cho đời sống cũng như các kế hoạch kinh tế – xã hội và vấn đề giáo dục sinh thái được đặt ra một cách cấp bách với sự đóng góp của các tôn giáo, trong đó có công giáo rất tích cực và khá hiệu quả.[65].

Hội Đồng Giám Mục Việt Nam cũng nhận định rằng Việt Nam là một trong những nước chịu ảnh hưởng nặng nề của tình trạng biến đổi khí hậu; ô nhiễm bụi ở mức độ trầm trọng. Còn «với người công giáo, Đức Giáo Hoàng kêu gọi phải hoán cải, nghĩa là thay đổi cách nhìn, cách nghĩ và cách sống trong tương quan với môi trường thiên nhiên. Chính Thiên Chúa đã trao cho con người trách nhiệm trông coi trái đất (x. St 1,28), do đó không được tàn phá hoặc sử dụng để trục lợi, nhưng phải chăm sóc và gìn giữ, cho thế hệ hiện nay và cả tương lai. Ý thức đó thúc đẩy chúng ta thay đổi cách sống, biết tôn trọng thiên nhiên, chăm sóc môi trường sống, bắt đầu từ những việc nhỏ bé trong cuộc sống hàng ngày như tiết kiệm nước và năng lượng, giữ vệ sinh chung trong khu xóm… Ước gì các giáo xứ trở thành những mẫu gương điển hình trong việc giữ gìn và bảo vệ môi sinh»[66]. Phải nhìn nhận rằng nhiều cộng đoàn tín hữu từ các Dòng tu đến các giáo xứ thực hiện khá tốt những lời mời gọi này và được xã hội nhìn nhận nét tích cực của các hoạt động và giáo dục bảo vệ môi trường.[67]

Trong những bối cảnh giáo dục sinh thái mà thông điệp nêu ra, nếu áp dụng đối với người công giáo Việt Nam hiện nay thì gia đình có ưu thế hàng đầu, rồi đến giáo xứ, các dòng tu, các chủng viện, các hội đoàn, các lớp giáo lý, đặc biệt trên các phương tiện truyền thông.

Trong một số chương trình truyền hình tại Việt Nam hiện nay cũng đưa một số nội dung giáo dục sinh thái và môi trường qua những phim hoạt hình, hay những câu chuyện thực tế. Còn chương trình giáo dục phổ thông của Nhà Nước hiện nay thì đến lớp 12, các học sinh mới học về sinh thái học và môi trường với nội dung khá chi tiết và kỹ lưỡng.[68] Tuy nhiên yêu cầu của chương trình chủ yếu là trình bày kiến thức và khích lệ một số việc làm cụ thể hằng ngày. Còn đối với người Kitô hữu, giáo dục sinh thái toàn diện và đồng thời phải đi đôi với giáo dục về lương tâm và về “linh đạo sinh thái” thì mới hoàn thiện.

Những điều vừa nói càng thôi thúc những người mục tử có trách nhiệm phải tìm nhiều cách khác nhau để tăng cường và áp dụng giáo dục sinh thái toàn diện và linh đạo sinh thái; có lẽ nên bắt đầu từ nơi gia đình tín hữu rồi đến giáo xứ, các lớp giáo lý, các hội đoàn, các nhóm… Nên nhớ «trong phòng của chúng ta, nhà của chúng ta, nơi làm việc và láng giềng của chúng ta. Chúng ta cố gắng tạo nên môi trường sống của mình như một cách thể hiện căn tính của chúng ta, nhưng khi nó bị mất trật tự, hỗn loạn, hay bảo hoà với những tiếng ồn và vẻ xấu xí, bị kích thích quá mức như thế sẽ làm cho ta cảm thấy mình khó nguyên tuyền và hạnh phúc».[69]

3.2 Áp dụng

– Hoán cải sinh thái. Trước hết, có lẽ tìm cách cho người tín hữu ý thức việc “hoán cải sinh thái”. Xét mình là điều cần thiết để định hướng và thay đổi lối sống phù hợp với Tin mừng. Trong việc hoán cải sinh thái cần xét mình về phương diện sống tinh thần hiệp thông với Chúa, với tha nhân, với chính mình và đặc biệt một khía cạnh mới mà thông điệp đề nghị là xét mình với toàn thiên nhiên và các loại thụ tạo vì mọi sự đều có liên đới với nhau. «Cần thiết phải sám hối vì những cách thế chúng ta đã làm tổn hại đến hành tinh, vì cùng một cách thế chúng ta tạo ra sự nguy hại về mặt sinh thái… thực hiện một tội ác chống lại thế giới tự nhiên là một tội chống lại chính bản thân chúng ta và chống lại chính Thiên Chúa».[70] «Điều mà tất cả họ cần là “sự hoán cải sinh thái”, nhờ đó hoa trái của cuộc gặp gỡ giữa họ với Đức Giêsu Kitô trở nên chứng tá trong mối tương quan của họ với thế giới xung quanh. Sống ơn gọi làm người bảo vệ công trình tay Chúadựng nên là yếu tố thiết yếu của đời sống nhân đức; chứ không phải là một chọn lựa».[71]

– Cầu nguyện. Tiếp đến, trong việc cầu nguyện sinh thái, lưu ý rằng Đức Thánh Cha Phanxicô đã thiết lập ngày 1 tháng 9 hàng năm để cầu nguyện cho sự chăm sóc thiên nhiên. Ngày 03.03.2020 vaticannews.va đã loan tin: Đức Giáo Hoàng Phanxicô mời gọi các cộng đoàn Công giáo trên toàn thế giới cử hành Tuần lễ Laudato Sí từ ngày 16-24/05/2020, nhân kỷ niệm 5 năm thông điệp được ban hành. Dịp này Liên Hội Đồng Giám Mục Á Châu (FABC) đã hưởng ứng lời mời gọi này và cho phát hành tập sách hướng dẫn cầu nguyện trong tuần Laudato Sí (Laudato Si’ Week Booklet) với những hướng dẫn cụ thể và thiết thực khá hay. Tài liệu có thể được dùng tham khảo và áp dụng phù hợp với hoàn cảnh của mình vào những dịp cầu nguyện khác nhau về môi trường.[72] Tài liệu này đề nghị cụ thể như: Tương tác với tạo vật: Làm thế nào chúng ta có thể đào sâu mối tương quan của chúng ta với thụ tạo? Bằng việc đi bộ, leo núi, cắm trại,… Cầu nguyện với thụ tạo: Thực hành cầu nguyện giữa thiên nhiên và khám phá sự hiện diện của Thiên Chúa trong các tạo vật. Cầu nguyện cho thụ tạo: Cầu nguyện cho trái đất bị tổn thương, cho người nghèo, cho tất cả các sinh vật và cho những người đang đấu tranh cho sinh thái thay cho chúng ta. Tĩnh tâm: tham gia các khóa tĩnh tâm với các đề tài sinh thái.

– Đưa nội dung giáo dục sinh thái vào các chương trình. Bên cạnh việc hoán cải sinh thái và cầu nguyện nói trên, thiết nghĩ cũng tìm cách để đưa một số nội dung giáo dục sinh thái vừa tầm đối với đa số người giáo dân vào trong những bài giáo huấn, bài giảng, bài giáo lý,… hoặc tổ chức những cuộc hội thảo những nội dung có tính thực tế cao.

– Tập thói quen hành động sinh thái hàng ngày. Sau nữa cần tìm cách để nội dung giáo dục sinh thái toàn diện đi vào thực tế cuộc sống. Có thể nói rằng, một trong những nét đặc biệt trong nhiều văn kiện Đức Giáo Hoàng Phanxicô là bên cạnh những cách diễn tả thâm sâu về thần học, khoa học còn có những chỉ dẫn chi tiết gần gũi, dễ áp dụng với những ngôn từ đi vào lòng người. Thông điệp Laudato Si’ cũng không phải là ngoại lệ. Chẳng hạn cách nói giáo dục sinh thái hàng ngày được khai triển khá cụ thể từ số 147 đến 155, có tới 9 số – so với những đề tài khác chỉ có 1 đến 4 số. Điều này phần nào cho thấy việc giáo dục sinh thái hàng ngày khá quan trọng và đi vào thực tế. Hạn từ “hàng ngày” cho thấy rằng việc giáo dục này không nặng tính học thuật trừu tượng, khoa bảng hay đóng khung trong những tiết học ở trường lớp nhưng nó kéo dài thường xuyên và gần gũi với mọi cảnh huống trong đời sống mà không bị giới hạn bởi số “tín chỉ” phải đạt được hay thời khóa biểu phải theo. Giáo dục sinh thái hàng ngày cũng không nhất thiết cần đến những nhà chuyên viên về sinh thái, nhưng tất cả mọi người có trách nhiệm đều có thể góp phần vào việc giáo dục này. Một số những điều xem chừng rất nhỏ cũng cho ta thấy rõ điều này:

– Thay vì đốt lò sưởi, có thể chỉ mặc ấm thôi (số 211).

– Tránh sử dụng các vật có chất liệu nhựa hóa chất (số 211).

– Giảm việc sử dụng nước phung phí, vừa đủ thôi (số 211).

– Phân loại các rác thải (số 211).

– Nấu thức ăn vừa đủ (số 211)[73].

– Ưu tiên dùng phương tiện giao thông công cộng hay đi xe nên có người đi cùng (số 211).

– Trồng cây (số 211).

– Tắt đèn điện khi không sử dụng (số 211).

– Tái sử dụng cái gì đó thay vì vứt bỏ đi (số 211).

– Trong gia đình: Biết xin phép, cám ơn, xin lỗi (số 213).

– Trong chủng viện, dòng tu: Giáo dục sự khắc khổ có trách nhiệm (số 214).

– Cảm tạ Chúa trước và sau bữa ăn (số 227).

– Nói lời dễ thương, nở một nụ cười (số 230).

– Bảo vệ nơi công cộng, di tích (số 232).

– Tạo vẻ đẹp môi trường phù hợp dân cư ở đó (số 150).

Ngoài ra tài liệu của FABC nói trên gợi cho ta một số hành động cụ thể nữa:

Hiệu quả năng lượng: Sử dụng máy nước nóng mặt trời và đèn chiếu sáng bằng năng lượng mặt trời, dùng đèn LED… và sử dụng các thiết bị năng lượng hiệu quả và tiết kiệm.

Tiết kiệm nước: Thu lại nước, giảm lãng phí. Cố gắng giữ đất tự nhiên ở một số khu vực, giảm thiểu bê tông hoá.

Phân xanh: Sử dụng thùng hộp hoặc đào hố để biến rác hữu cơ thành phân xanh.

Lễ hội thân thiện với môi trường: Loại bỏ tất cả các hình thức sử dụng đồ dùng một lần duy nhất tại các sự kiện của giáo xứ và cộng đồng.

Dùng đồ bằng kim loại hoặc thủy tinh để sử dụng chung: Thay vì dùng hộp thức ăn hay đồ dùng một lần, hãy dùng khay, bình bằng kim loại, thủy tinh để có thể dùng chung nhiều lần tại dịp lễ kỷ niệm tại nhà hoặc trong cộng đồng.

Hạn chế rác thải: Bất cứ nơi nào có thể, hãy cắt giảm các tờ thánh ca, áp phích và đặc biệt là áp phích nhựa sử dụng một lần.

Vườn bếp: Nếu được thì nên trồng thêm rau quả, hoa.

Gom ve chai, thùng giấy: Có một điểm tập trung để mọi người có thể gom ve chai, thùng giấy carton… để tái chế.

Ngoài ra tùy hoàn cảnh có thể tìm những sáng kiến thích hợp khác để thực hiện giáo dục sinh thái, ví dụ, tổ chức các hội chợ đồ cũ trong giáo xứ để những người trong giáo xứ cho đi hay trao đổi cho nhau những đồ vật còn tương đối tốt không dùng đến. Trong những dịp lễ hay mỗi lần tổ chức sự kiện, nhắc nhở về việc không xả rác, xếp ghế bàn lại gọn gàng, lượm rác cho vào thùng, đậu xe gọn và theo trật tự…

KẾT LUẬN

Trước những vấn đề đặt ra do khủng hoảng sinh thái hiện nay, Đức Thánh Cha muốn đưa ra “đường hướng tiếp cận và hành động” nhất là bằng con đường đối thoại để xây dựng công lý, hòa bình nhằm làm tăng trưởng chất lượng cuộc sống cho con người (chương 5). Bên cạnh đó, thông điệp cho ta thấy rằng để giải quyết vấn đề sinh thái thì cần thiết con người phải thay đổi lối sống nhờ giáo dục. Thông điệp Laudato Sí dành trọn chương 6 đề bàn về giáo dục sinh thái toàn diện và linh đạo sinh thái.

Thông điệp Laudato Si’ xác nhận một điều rằng «khủng hoảng sinh thái về cơ bản là một vấn đề thuộc tinh thần»[74], do vậy cần thiết phải có một phản ứng tinh thần và đạo đức đối với cuộc khủng hoảng này. Nhà hoạt động môi trường Bill McKibben đã nhận xét rằng thông điệp này đã «mang theo toàn bộ sức nặng của tinh thần để đối phó với nguy cơ toàn cầu do biến đổi khí hậu gây ra».[75] Do vậy, «nghiên cứu về lương tâm và nhận thức về nhiều mối quan hệ mà qua đó cuộc sống của con người có thể thành công, cũng quan trọng đối với Đức Phanxicô, như giáo dục toàn diện vượt ra ngoài việc truyền đạt kiến thức hay “kỹ năng”… Giáo dục toàn diện bao gồm thu nhận kiến thức, khả năng đưa ra quan điểm của riêng mình (nếu cần thiết, cũng có thể chống lại “chính thống”) và trên hết là hình thành trái tim (sự đồng cảm với người khác và môi trường để nhận ra cấu trúc quan hệ đa phương)».[76]

Một nền giáo dục sinh thái toàn diện không thể thiếu linh đạo sinh thái Kitô giáo, trong đó việc giáo dục lương tâm lành mạnh cũng là một phần quan trọng trong giáo dục sinh thái toàn diện. Có thể nói giáo dục lương tâm thuộc lĩnh vực “chuyên môn” của tôn giáo, đối với chúng ta thì đặc biệt là chính là hàng linh mục, tu sĩ bởi vì đó còn là bổn phận thiêng liêng hết sức quan trọng.

Giáo Hội, trong đó các cộng đoàn có gia đình và có mỗi người chúng ta đều được ủy thác trách nhiệm và đóng vai trò quan trọng nhất định trong giáo dục sinh thái.

Thông điệp cũng lưu ý là đừng nghĩ rằng những việc nhỏ không thể thay đổi thế giới. Hãy bắt đầu bằng những việc nhỏ tích cực vì những điều tốt đẹp có xu hướng lan rộng và giúp thay đổi xung quanh. Đặc biệt nếu vượt thắng được chủ nghĩa cá nhân, con người đem lại những thay đổi đầy ý nghĩa trong xã hội hôm nay.

Giáo dục và linh đạo sinh thái Kitô giáo còn giúp người Kitô hữu ý thức «mình đang trên hành trình tiến về ngày Sabát vĩnh cửu, thành Giêrusalem mới, hướng về ngôi nhà chung của chúng ta trên thiên đàng».[77] Như thế một chương trình giáo dục sinh thái Kitô giáo, để mang tính toàn diện đúng nghĩa, cũng phải biết hướng con mắt tín hữu nhìn lên “ngôi nhà chung trên Thiên Đàng” đó nữa.[78]

Nguồn: gpquinhon.org

[1] Theo James Martin (SJ), một trong những lý do Đức Giáo Hoàng đã không mở đầu thông điệp bằng tư tưởng từ Thánh Kinh hay thánh truyền là để những người dù không có đức tin Kitô giáo đi nữa có thể sẵn sàng hơn trong việc đón nhận thông điệp này. Chỉ khi bắt đầu chương hai, thông điệp mới đề cập đến “Tin mừng Sáng tạo”. Có thể nói đây là một sự lựa chọn đầy khôn ngoan và tế nhị. Xem James Martin (SJ), “Top Ten Takeaways from ‘Laudato Si’” , tại americamagazine.org. Bản dịch ra việt ngữ của Huy Hoàng, “Mười điểm rút ra từ Laudato Sí”, trong Hiệp Thông, Bản tin của HĐGMVN, số 89 (tháng 7&8 năm 2015), tr. 196.

[2] Xem Laudato Si’ 15

[3] Laudato Si’ 15.

[4] Laudato Si’ 15.

[5] Xem C. Nanni, «Educazione», in Dizionario di scienze dell’educazione, Torino 1997, 340.

[6] C. Testore, «Educazione», trong Enciclopedia cattolica, Città del Vaticano 1950, vol. V, col. 94. Theo tác giả, với định nghĩa vừa nói, giáo dục bao gồm nhiều yếu tố như tương quan giữa nhà giáo dục với học viên, quan niệm về khả năng và năng lực tinh thần của con người để phát triển và cùng với những phương tiện giúp con người đạt tới mục đích; quan niệm về hành động có phương pháp hoặc ảnh hưởng cụ thể một phương pháp nào đó, quan niệm về mục đích người ta nhằm đến cũng như cùng đích tối hậu của đời người. Xem Ibidem, col. 94.

[7] Pio xi, enc. Divini illius magistri, 31 dicembre 1929, AAS, 22 (1930) n. 7; e in P. Barberi, D. Tettamanzi, (a cura di), Matrimonio e famiglia nel magistero della Chiesa, i documenti dal Concilio di Firenze a Giovanni Paolo II, Milano 1986, 75.

[8] Gravissimum educationis, 1.

[9] G. Baldanza, «Appunti sulla storia della dichiarazione ‘Gravissimum educationis’: il concetto di educazione e di scuola cattolica: la sua evoluzione secondo i vari schemi», trong Seminarium 25 (1985) 49. (Ghi chú về lịch sử của tuyên ngôn Gravisssimum Educationis: khái niệm về giáo dục và trường học công giáo: sự phát triển của nó theo các lược đồ khác nhau).

[10] Xem Gravissimum Educationis, 1.

[11] Xem Vương Đình Khởi, “Một cố gắng đào sâu thông điệp của ĐGH Phanxicô về việc chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta” xem simonhoadalat.com. Sau khi so sánh trong các bản văn tiếng Latin, Ý, Pháp, Đức và Anh, tác giả thiên về cách hiểu của bản dịch tiếng Pháp: hiểu tính từ Latin “oecologica” theo “acácord logique” (sự tương hợp giữa tính từ với cả hai danh từ đi trước nó dưới góc độ logic), chứ không theo “acácord purement grammatical” (sự tương hợp giữa tính từ với duy nhất danh từ đi sát trước nó dưới góc độ thuần túy văn phạm), và như thế tính từ “oecologica” cần được kết hợp với cả hai danh từ đi kèm (trước hoặc sau tính từ, tùy ngôn ngữ). Bản Pháp minh bạch hóa ý tưởng ngầm chứa trong cụm từ Latin của ĐGH: “Educatio et spiritalitas oecologica”.

[12] Xem Hđgmvn – Ủy Ban Giáo Lý Đức Tin- Ban Từ Vựng Công Giáo, “linh đạo” (spiritualitas, spirituality, spiritualité); “Hòm bia, Giao ước” và “Giao ước Hôn nhân”, trong Từ điển công giáo, NXB Tôn Giáo, Hà Nội 2016, tr. 333-335.

[13] Phaolô Nguyễn Thái Hợp, Dẫn vào lịch sử Linh đạo, simonhoadalat.com. Và xem thêm Lumen Genium, 46.

[14] Laudato Si’ 137.

[15] Xem Laudato Si’ 204.

[16] Xem Laudato Si’ 208.

[17] Xem Laudato Si’ 115-121.

[18] Xem Laudato Si’ 122 và xem Evangelii Gaudium 80.

[19] Xem Laudato Si’ 130-136.

[20] Xem Laudato Si’ 209.

[21] Laudato Si’ 210.

[22] Xem Laudato Si’ 211.

[23] Xem Laudato Si’, 202.

[24] Interdicasteriale Della Santa Sede, «In cammino per la cura della casa comune, a cinque anni dalla Laudato si’». Libreria Editrice Vaticana, 2020, trang 8. Văn kiện liên bộ Tòa thánh, “Trong hành trình chăm sóc căn nhà chung – năm năm sau thông điệp Laudato sí”. Văn kiện được công bố 18/6/2020 là kết quả của cuộc hội thảo liên bộ Tòa thánh và do “Nhóm liên Thánh Bộ của Tòa Thánh về sinh thái học toàn diện” soạn thảo. Nhóm này được thành lập năm 2015 để phân tích cách thức cổ võ và thực hiện nền sinh thái học toàn diện. Văn kiện có ba chương. Chương đầu nói về giáo dục và hoán cải sinh thái toàn diện, trong đó nhắc lại sự cần thiết hoán cải sinh thái, thay đổi não trạng để quan tâm đến sự sống và công trình sáng tạo, để đối thoại với người khác và nhận thức về mối liên hệ sâu sắc giữa các vấn đề của thế giới. Tầm quan trọng của giáo dục các cấp trong việc hoán cải sinh thái. Những cuộc đối thoại liên tôn, đại kết và hiệp thông trong vấn đề này. Chương 2 có tựa đề “Nền sinh thái toàn diện và phát triển con người toàn diện”. Chương cuối nói về sự dấn thân của Quốc gia thành Vatican. Các hướng dẫn của Thông điệp Laudato Si’ được áp dụng trong bốn lãnh vực: bảo vệ môi trường, bảo vệ tài nguyên nước, chăm sóc các khu vực xanh và tiêu thụ tài nguyên năng lượng.

[25] Laudato Si’ 137.

[26] Xem Laudato Si’ 138-140.

[27] Laudato Si’ 139.

[28] Xem Laudato Si’ 141.

[29] Xem Laudato Si’ 142.

[30] Xem Laudato Si’ 142.

[31] Xem Laudato Si’ 143-146

[32] Laudato Si’ 143.

[33] Xem Laudato Si’ 147-155.

[34] Xem Laudato Si’ 156-158.

[35] Xem Laudato Si’ 156.

[36] Xem Laudato Si’ 159-162.

[37] Laudato Si’ 159.

[38] Laudato Si’ 160.

[39] Xem Vương Đình Khởi, “Một cố gắng đào sâu thông điệp của ĐGH Phanxicô về việc chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta”; xem simonhoadalat.com

[40] Vương Đình Khởi, “Một cố gắng đào sâu thông điệp của ĐGH Phanxicô về việc chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta”; xem simonhoadalat.com

[41] Laudato Si’ 205.

[42] Laudato Si’ 206.

[43] Laudato Si’ 207.

[44] Laudato Si’ 208. Niềm vui của Tin Mừng, số 46; 49; 87…). Đây cũng là một chiều kích thiết yếu của Giáo dục Kitô giáo.

[45] Xem Phanxicô, Tông huấn Evangelii Gaudium (23.11.2013), Niềm vui Tin mừng, các số 20-24; 46; 49; 87; 179; …

[46] Tiểu mục số 2 của chương sáu, nguyên bản tiếng Latin là: “Educatio ad foedus inter homines et ambitum”; bản tiếng Ý: Educare all’alleanza tra l’umanità e l’ambiente và tiếng anh: Educating for the covenant between humanity and the environment.

[47] Ví dụ, Lumen Gentium 2 và 9; Dei Verbum 14 và 16; Gaudium et Spes 67; Ad Gentes 4. Giáo luật điều 1055; 1057.

[48] Xem Hđgmvn – Ủy Ban Giáo Lý Đức Tin- Ban Từ Vựng Công Giáo, “Giao Ước” (Foedus, Convernant, Alliance); “Hòm bia, Giao ước” và “Giao ước Hôn nhân”, trong Từ điển công giáo, NXB Tôn Giáo, Hà Nội 2016, tr. 333-335.

[49] Laudato Si’ 210.

[50] Laudato Si’ 211.

[51] Laudato Si’ 212.

[52] Laudato Si’ 211.

[53] Xem Vương Đình Khởi, “Một cố gắng đào sâu thông điệp của ĐGH Phanxicô về việc chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta” xem simonhoadalat.com. Tác giả cho rằng cụm từ “Ecological citizenship” (tiếng Anh) “cittadinanza ecologica” (tiếng Ý) không thể dịch là “quyền công dân sinh thái” mà đúng phải là “tính cách công dân sinh thái”. Cụm từ “tính cách công dân Trái Đất= citoyenneté terrestre” đã có từ lâu. ĐGH Phanxicô tạo ra cụm từ mới “citoyenneté écologique” =“tính cách công dân sinh thái”, vì khoa học sinh thái (écologie) là một khái niệm mới xuất hiện trong thế kỷ XX.

[54] Laudato Si’ 8.

[55] Laudato Si’ 243.

[56] Tham khảo chi tiết vấn đề này trong tài liệu của liên bộ Tòa Thánh Interdicasteriale Della Santa Sede, «In cammino per la cura della casa comune, a cinque anni dalla Laudato si’». Libreria Editrice Vaticana, 2020, được công bố 18/6/2020, Chương I, (từ trang 23 đến 114) đề cập đến giáo dục và hoán cải sinh thái (Educazione e Conversione Ecologica) có trình bày chi tiết và đưa ra một số chỉ dẫn thực hành việc giáo dục sinh thái trong những môi trường từ nhà trẻ, tiểu học, trung học, đại học cho đến những môi trường giáo dục không chính thức và văn hóa gặp gỡ, trong việc dạy giáo lý, giáo dục thường xuyên, trong những phương tiện truyền thông…

[57] Xem Laudato Si’ 213.

[58] Phanxicô, Tông huấn Amoris Laetitia, 19.3.2016, 277.

[59] Xem Laudato Si’ 213.

[60] Laudato Si’ 214

[61] Xem Laudato Si’ 213.

[62] Đỗ Lan Hiền, Tôn giáo học sinh thái – Thực tiễn trên thế giới và ở Việt Nam hiện nay, tại lyluanchinhtri.vn

[63] Joshtrom Isaac Kureethadam, Ecological Education In Laudato Si’, trong Seminare, vol. 37, 2016, no. 4,pp. 83-96. Bản dịch việt ngữ của Phaolô Nguyễn Minh Chính, gpquinhon.org

[64] Các tham dự viên của khóa hội thảo này gồm 6 Giám mục, 26 Linh mục, 1 Tu sĩ và 8 giáo dân đến từ 10 quốc gia (Ấn Độ, Bangladesh, Đài Loan, Hàn Quốc, Hong Kong, Malaysia, Philippines, Sri Lanka, Thái Lan và Việt Nam). Xem vietnamese.rvasia.org.

[65] Đỗ Lan Hiền, Tôn giáo học sinh thái – Thực tiễn trên thế giới và ở Việt Nam hiện nay, tại lyluanchinhtri.vn, Tác giả đã trích dẫn Báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường cho thấy Việt Nam, trong 50 năm qua, nhiệt độ trung bình của Việt Nam tăng 0,70C, mực nước biển dâng khoảng 20cm. Dự báo, vào năm 2100, nhiệt độ sẽ tăng thêm 30C, mực nước biển sẽ tăng thêm 1m. Khi đó, khoảng 40.000km2 đồng bằng ven biển của Việt Nam sẽ bị ngập, 90% diện tích của đồng bằng sông Cửu Long bị mất trắng. Mỗi năm, rừng bị mất khoảng 200.000ha, trong đó 50.000ha do khai hoang để trồng trọt. Với tốc độ phá rừng như hiện nay, tính đến 2040, mỗi ngày sẽ có từ 20-70 loài động thực vật bị tuyệt chủng…

[66] Hđgmvn, Thư mục vụ 2015, Mở Năm Thánh Lòng Chúa Thương xót, số 5.

[67] Xem Phương Liên, Tông thư về Bảo vệ môi trường “Laudato Si’” của Giáo hoàng Phanxicô tác động tới nhận thức và hành vi bảo vệ môi trường của tín đồ Công giáo ở Tây Nguyên hiện nay, btgcp.gov.vn.; Nguyễn Thị Thịnh, Tôn giáo trong việc giải quyết vấn đề môi trường sinh thái, Trong Hiệp Thông, bản tin của HĐGMVN Số 107 (tháng 7 & 8 năm 2018); hdgmvietnam.com

[68] Trong đó có nội dung hệ sinh thái, sinh thái nhân văn, xem data.moet.gov.vn

[69] Laudato Si’ 147.

[70] Laudato Si’ 8.

[71] Laudato Si’, 217

[72] Tài liệu này đã được Caritas Việt Nam chuyển ngữ từ FABC Laudato Si’ Week Booklet. Có thể download tài liệu này tại hdgmvietnam.com

[73] Tại Trung Quốc hiện nay đang hô hào cả nước hành động thông qua chiến dịch “vét sạch bát đĩa” vì lượng rác thải thực phẩm dư thừa quá phung phí. Theo một báo cáo năm 2018 của Viện nghiên cứu tài nguyên thiên nhiên và khoa học địa lý, thuộc Học viện khoa học Trung Quốc, mỗi thực khách của ngành công nghiệp ăn uống đã lãng phí trung bình 11,7% bữa ăn của họ. Trong các cuộc tụ tập đông người, tỷ lệ này tăng lên con số 38%. Học sinh, sinh viên được cho là đã bỏ thừa 1/3 lượng thức ăn trong các bữa trưa ở trường, (báo cáo năm 2018)… các buổi họp mặt kinh doanh và tiệc tùng do các quan chức Trung Quốc tổ chức, sử dụng công quỹ, là nguyên nhân gây ra 80% lượng thực phẩm lãng phí trong các nhà hàng. “Mọi người đặc biệt hào phóng khi dùng công quỹ” soha.vn

[74] Metropolitan John Zizioulas, Laudato Si’ give Orthodox “great joy”. archivioradiovaticana.va

[75] Bill Mckibbenl, Pope Francis: The Cry of the Earth, New York Review of Books, NYDaily, nybooks.com.

[76] Dr. Johannes Wallacher, Các đề tài của Thông điệp Laudato Sí, Anrê Đoàn Văn Điểm chuyển ngữ từ nguồn www.hfpd.de. gpquinhon.org.

[77] Laudato Sí 243.

[78] Xem Vương Đình Khởi, “Một cố gắng đào sâu thông điệp của ĐGH Phanxicô về việc chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta”; simonhoadalat.com

28Tháng Mười
2020

“Hiếu” và “Tâm”: Điểm hội ngộ giữa người Công giáo và tín đồ các tôn giáo

28/10/2020

Anmai

Giáo dục, Tài liệu giáo dục

Giáo hội xét thấy những phương thức hành động và lối sống, những huấn giới và giáo thuyết kia, dù có nhiều điểm khác với chủ trương và đề nghị của Giáo hội, nhưng vẫn thường mang lại một tia sáng của Chân Lý, Chân Lý chiếu soi tất cả mọi người (NA 2).

“Tia sáng của Chân Lý” mà Tuyên ngôn về Liên lạc của Giáo hội với các tôn giáo ngoài Kitô giáo nói đến có thể được xem như những tiền đề cho cuộc gặp gỡ giữa người Công giáo với tín đồ thuộc các tôn giáo khác cũng như với tâm hồn tôn giáo của người Việt. Đó là quan niệm về nguyên lý siêu việt “Ông Trời”, niềm tin vào cuộc sống sau cái chết, lòng thương người[1], tình sư đệ, việc thờ kính Ông Bà tổ tiên, v.v… Trong khuôn khổ giới hạn và nhằm khơi mở cho việc trao đổi cũng như nghiên cứu sâu xa hơn trong tương lai, chúng tôi chỉ mong phác thảo đôi nét suy tư về chữ “Hiếu” và chữ “Tâm”, như những nhịp cầu tương giao về đạo lý và điểm nhấn trong việc thực hành đạo.

Chữ Hiếu(孝)
Đạo hiếu trong văn hóa Việt

Nơi các dân tộc Á châu nói chung và nơi người Việt nói riêng, lòng Hiếu thảo đối với tổ tiên, ông bà và cha mẹ luôn được trân trọng và tuân giữ như đòi hỏi căn bản của luật tự nhiên, bất kể họ theo truyền thống tôn giáo Phật, Đạo (Lão), Nho (Khổng) hay Công giáo. Nhiều người còn tự nhận mình theo “đạo Ông Bà” hay Đạo Hiếu, khi họ không thuộc về một đạo nào khác. Đạo làm con có thể được xem như linh đạo của người Việt.

Tu đâu cho bằng tu nhà,

Thờ cha kính mẹ ấy là chân tu.

Chữ Hiếu đã thấm nhập vào văn hóa Việt và đọng lại trong ca dao tục ngữ cũng như những văn phẩm nổi tiếng. Nguyễn Du (1765-1820), qua hình tượng nàng đạo Kiều trong “Truyện Kiều”, đã làm nổi bật sự hy sinh hạnh phúc cá nhân để làm tròn Hiếu và đặt chữ Hiếu trên cả chữ Tình lẫn chữ Trinh.

Bên tình bên hiếu, bên nào nặng hơn ?
Để lời thệ hải minh sơn,
Làm con trước phải đền ơn sinh thành.
Quyết tình nàng mới hạ tình:
Dẽ cho để thiếp bán mình chuộc cha !

Nguyễn Đình Chiểu (1822-1888), đã đề cao tinh thần hiếu hạnh vượt trên danh lợi, trong tác phẩm “Lục Vân Tiên”. Lục Vân Tiên trên đường đi thi trạng nguyên, nghe tin mẹ mất, đã quay về chịu tang cho mẹ và ông đã khóc lóc đến mù mắt. Con người đặt đạo Hiếu của người con trên sự nghiệp bản thân.

Lòng hiếu kính được thể hiện trong thái độ sống hàng ngày đối với ông bà cha mẹ, khi các ngài còn tại thế, cũng như vào dịp Tân niên, những ngày giỗ kỵ, mùa Vu Lan báo hiếu, nơi nhà Tổ, bàn thờ gia tiên, khi các ngài đã từ trần.

Người Việt tin vong hồn gia tiên luôn ở gần con cháu, thường ngự nơi bài vị trên bàn thờ, nên người sống có thể tiếp xúc với người khuất, với thế giới vô hình, qua việc cầu cúng lễ bái. Mỗi khi có các biến cố quan trọng trong gia đình, gia chủ đều khấn vái gia tiên để trình báo sự kiện, xin chứng giám và cầu mong sự phù hộ.

Ngoài tổ tiên theo huyết thống, người Việt còn bày tỏ lòng biết ơn đối với các tổ tiên chung như tổ nghiệp, Thành hoàng, người có công đối với đất nước. Điển hình như các tướng Lý Thường Kiệt, Phạm Ngũ Lão được vị “Thượng đẳng phúc thần”, Trần Quốc Tuấn tôn gọi Hưng Đạo Đại Vương, Mạc Đỉnh Chi lãnh tước Huệ Việt Linh Thánh Đại Vương phúc thần[2].

Đạo hiếu trong truyền thống Nho giáo

Đối với truyền thống Nho gia, Hiếu đứng đầu sáu đức tính của người quân tử: Hiếu, Đễ, cẩn, tín, thương mọi người, mến bậc nhân.

Trong Hiếu kinh, Khổng Tử xem Hiếu là nguồn cội của nhân đức và giáo dục: “Hiếu là gốc của đức, là nguồn của giáo… thân thể tóc da, nhận từ cha mẹ, không dám tổn thương, đó là khởi đầu của hiếu. Lập thân hành đạo, dương danh với hậu thế, để làm rạng rỡ cha mẹ, đó là kết cục của hiếu”. Một cách cụ thể, đức hiếu thảo đòi hỏi:

“Người con hiếu phụng dưỡng cha mẹ, ăn ở phải hết sức cung kính, cung dưỡng cha mẹ phải hết mực vui vẻ, khi cha mẹ đau ốm phải lo lắng hết lòng, khi lo việc tang lễ phải cực kỳ thương xót, khi cúng tế cha mẹ phải vô cùng trang nghiêm”[3].

Chữ Hiếu này được biểu lộ lúc thân phụ còn sống lẫn khi người đã qua đời:

“Trong khi cha mình còn sanh tiền, mình nên xem xét chí hướng, ý tứ của cha mình: như tốt lành, chính đáng thì mình bắt chước theo. Khi cha mình khoản đi rồi, mình nên quan sát những việc làm cùng người ; như phải thì mình làm theo. Cha mình mất trong ba năm mà mình chẳng đổi đạo nghệ của cha, đó mới gọi là con có hiếu”[4].

Tăng Tử hay Tăng Sâm (505-435 TCN), đệ tử của đức Khổng, đã khai triển thêm nội dung của Hiếu: “Hiếu có ba điều: đại hiếu phải tôn thân, sau nữa không làm điếm nhục, sau nữa mới nuôi dưỡng”[5].

Theo Mạnh tử (372–289), Bất hiếu hữu tam, nghĩa là bất hiếu có ba điều: không con trai nối dòng; không can ngăn cha mẹ khi cần; không làm quan lấy lộc phụng dưỡng.

Đạo hiếu trong truyền thống Phật giáo

Trong đạo Phật, Hiếu hạnh là con đường giải thoát của chánh pháp, thực hành hiếu thảo là con đường mà người Phật tử phải theo mới được gọi là tử chân chính. Đó là thiện pháp mà kinh “Nhẫn nhục” đã xác định: “Điều thiện tối cao là chí hiếu, điều ác cực ác là bất hiếu”.

Đức Phật từng đề cao đức hiếu thảo, đồng thời kể ra năm bổn phận, trong đó có việc gìn giữ truyền thống của gia đình:

“Người con có năm bổn phận đối với cha mẹ: nuôi dưỡng cha mẹ khi cha mẹ già yếu, làm đủ bổn phận người con đối với cha mẹ, giữ gìn truyền thống gia đình, bảo vệ tài sản thừa tự và làm tang lễ khi cha mẹ qua đời” (Giáo thọ Thi ca la việt, Trường bộ kinh IV)[6].

Ý nghĩa của mùa Hiếu hạnh và đại lễ Vu Lan của đạo Phật, được tìm thấy trong Kinh Vu-Lan-Bổn, đề cập đến một cách báo hiếu cho thân sinh đã qua đời. Nội dung kinh gồm 3 phần[7]:

Nói về một đệ tử của Đức Phật, Mục Kiền Liên, sau khi đắc đạo, thấy mẹ của mình sống trong cảnh giới quỷ đói, thân hình tiều tuỵ khổ sở. Ngài sử dụng năng lực thần thông của mình, đưa bát cơm đến dâng cho mẹ. Mẹ Ngài được cơm, lòng tham khởi lên, tay trái che bát, tay phải bốc ăn, nhưng cơm chưa tới miệng đã hóa ra lửa, nên không ăn được.

Mục Kiền Liên xin Phật chỉ dạy phương pháp cứu mẹ ra khỏi cảnh khổ Ngạ quỷ. Đức Phật dạy rằng, phải nhờ đến uy lực của tập thể chúng tăng mới cứu được mẹ ông. Vào ngày rằm tháng bảy là ngày chư tăng tập trung tự tứ sau 3 tháng an cư kiết hạ thanh tịnh, hãy sắm sửa vật dụng cúng dường chư tăng, nhờ chư tăng chú nguyện, mẹ ông mới thoát được khổ. Mục Kiền liền vâng lời Phật dạy, thực hành phương pháp báo hiếu ấy, nên đã cứu được mẹ.

Mục Kiền Liên xin Phật cho phép các phật tử sau này được thực hành phương pháp báo hiếu cha mẹ bằng cách cúng dường Vu-Lan-Bồn để báo đáp ân cha mẹ. Đức Phật khen ngợi và chấp thuận. Từ đó, ngày rằm tháng bảy là ngày báo hiếu truyền thống của Phật Giáo.

Trong Kinh Báo ân Cha Mẹ, Đức Phật nêu lý do của việc báo hiếu khi liệt kê 10 ân đức của cha mẹ :

ân giữ gìn mang thai trong 9 tháng.

ân sinh sản khổ sở

ân sinh rồi quên lo

ân nuốt đắng nhổ ngọt

ân nhường khô nằm ướt

ân bú mớm nuôi nấng

ân tắm rửa chăm sóc

ân xa cách thương nhớ

ân vì con làm ác

ân thương mến trọn đời.

Qua việc tìm hiểu Lục độ tập kinh của Khương Tăng Hội, Quảng Kiến nhận định điểm khác so với Nho giáo về quan niệm người con chí hiếu theo lý tưởng đạo Phật, là ở chỗ « quy y Tam bảo, giữ gìn cấm giới, biết hướng cha mẹ quay về nẻo chánh, bố thí làm lành, nương theo pháp Phật tu hành để có được trí tuệ chơn chánh ».

Do đó, đạo Phật không cho “vô hậu vi đại” (không con nối dõi) là bất hiếu. Trái lại, « những người xuất gia lại là những người chí hiếu, vì họ biết đem niềm tin chơn chánh đến cho cha mẹ ».

Chính Đức Phật đã dạy: “Dựa trên thiện nam tử có lòng tin, các người trong gia đình được lớn lên về năm phương diện. Thế nào là năm ? Lớn lên về lòng tin, lớn lên về giới, lớn lên về học hỏi, lớn lên về bố thí, lớn lên về trí tuệ. Dựa trên thiện nam tử có lòng tin, các người trong gia đình được lớn lên vì năm sự lớn lên này” (Tăng Chi II)[8].

Đạo hiếu trong truyền thống Công giáo

Trong quá khứ, do trân trọng truyền thống đạo Hiếu nơi người Việt Nam và cố gắng hội nhập văn hóa trong việc trình bày sứ điệp Kitô giáo, linh mục Đắc Lộ đã cố gắng trình bày Kitô giáo qua học thuyết Tam Phụ, nghĩa là Hiếu kính đối với Thượng Phụ (Cha trên trời), với Trung Phụ (vua) và với Hạ Phụ (cha mẹ dưới đất).

“Có ba đấng bề trên, gọi là ba cha, ta phải thờ, ở đấng nào, cho nên đấng ấy. Đấng dưới là cha mẹ sinh thân xác cho ta : đấng giữa là vua Chúa trị nước : đấng trên là đức Chúa trời đất, làm Chúa thật trên hết mọi sự : có ba đấng này ta mới được sống, được ở. Vì chưng ta có cha mẹ thì mới được thân xác thịt này sinh ra mà chớ : song le linh hồn ta chẳng phải bởi cha mẹ mà ra đâu. Ta chịu ơn mẹ vì có chịu thai, mà ta ở trong lòng mẹ chín tháng mười ngày, chịu khốn khó mà đẻ ta, đoạn ba năm bú mớm : có khi thì mẹ cắt của mình ăn mà cho con ăn : cũng có khi mẹ ăn miếng đắng, mà miếng ngon để dành cho con ăn : lại có khi mẹ nằm chốn ướt, mà chốn ráo để cho con nằm. Cha đẻ con đoạn thì lo việc nuôi nấng, vì vậy có khi thì cha thức sớm chẳng ngủ, mà làm nghề nọ nghề kia, chạy xuôi chạy ngược, kiếm của mà nuôi con. Thật con thảo kính cha mẹ thì thậm phải, ví bằng có ai chẳng thảo kính, chẳng khứng vâng phép cha mẹ, thật thì có tội trọng.

Vua Chúa cùng gọi là cha cả và nước, cùng các dân : chẳng có vua Chúa, thì nước ở an lành chẳng được : vì chưng vua Chúa trị nước cho dân ở được an lành. Vì vậy vua Chúa thì giữ nước, và cho kẻo giặc bề ngoài phá nước làm khốn dân sau thì sửa trong nước, làm cho đại thần hòa thuận cùng nhau và tiểu dân yêu đang (đương) thông việc cùng nhau nữa (inferiores vero amicitiam invicem et communicationem sectentur). Ví bằng chẳng có vua Chúa sửa nước một ngày, thật là có ra những sư long đong, hỗn hào trong dân mà chớ. Đại thần trong nước quân tử thì giúp vua Chúa trị nhậm sứa nước. Tiểu nhân thì ra tiền năm tiền quí giúp việc vua Chúa nữa. Vì vậy hễ là kẻ ở trong nước thì phải kính dái vua Chúa ? Ví bằng có ai trong nước mà theo ngụy thì chịu phạt đã đáng.

Hãy còn cha cả là Chúa trên hết mọi sự : đã hóa nên và giữ gìn trời đất muôn vật cùng hết mọi sự. Nào có ai hồ nghi mà chẳng chịu thờ phượng đấy trên hết mọi sự, mà chẳng dại ru ? Thủa xưa khi chưa có trời, chưa có đất, chưa có đí gì, mà đã có một đức Chúa trời thanh nhàn vui vẻ vậy chẳng có thiếu gì sốt, mới sinh ra trời, sinh ra đất, lại hóa ra mọi sự ở trong trời này nữa. Trên trời thì hóa ra mặt trời mặt trăng, cùng ngôi sao cho ta được sáng. Ví bằng chẳng có sáng, ta ở làm sao được ? Dưới hạ giới này thì sinh ra muông chim cầm thú, hoa quả, cây cối, rau cỏ cho ta ăn. Cùng có làm nên gỗ, nước, lửa, gió cùng các kỳ sự cho ta dùng. Ví bằng thiên hạ chẳng có mưa chẳng có nắng ta sống làm chi được ? Thật trời đất cùng mọi sự ở trong thế giới này bởi một đức Chúa trời rộng rãi vô cùng mà có. Vì vậy ta cám ơn đức Chúa trời là cha cả chúng tôi, và thờ phượng đấy trên hết mọi sự thì thậm phải”[9].

Các Giám mục Việt Nam cũng đã nhận định về chữ Hiếu như điểm hội ngộ giữa Tin Mừng và nền tảng đạo đức xã hội: “Yêu thương và hiệp nhất là đặc điểm của Tin Mừng Chúa Giêsu Kitô và cũng là điểm gặp gỡ sâu xa nhất giữa Tin Mừng và văn hóa Việt Nam, một nền văn hóa vốn lấy nghĩa đồng bào và đạo hiếu trung làm nền tảng cho đạo đức xã hội” (Thư chung năm 1998, số 5).

Thế nhưng, trong thực tế, người Kitô hữu Việt Nam thường đối diện với một sự ngộ nhận đã ăn sâu vào tâm thức nhiều người: « Theo Đạo (Công giáo), bỏ Ông Bà ». Khi người muốn theo đạo Công giáo là trưởng nam trong gia đình, thì họ hay gặp phải sự ngần ngại của cha mẹ bởi mối lo không có người lo thờ cúng ông bà tổ tiên, vốn là bổn phận của người con trai trưởng.

Để giải tỏa những ngộ nhận về đạo Công giáo liên quan đến lòng hiếu kính đối với tổ tiên, đồng thời làm sáng tỏ tinh thần hiếu thảo của con cái Thiên Chúa, thiết nghĩ cần làm nổi bật chữ Hiếu trong huấn giáo, lối diễn tả đức tin cũng như cách sống của người Công giáo. Thực vậy, Hiếu đạo vốn là thái độ và đòi hỏi nền tảng của tinh thần Kitô giáo.

Xét về phương diện thực hành luân lý, hiếu thảo đứng đầu 7 yêu cầu liên quan đến tương quan giữa người với người, trong 10 điều răn: “Thứ Bốn, thảo kính cha mẹ” (Kinh Mười điều răn).

Còn hướng về nguồn cội đức tin của mình, người Công giáo tin nhận Đức Giêsu là Con Thiên Chúa, là Anh Cả của nhân loại, “Trưởng Tử giữa một đàn em đông đúc” (Rm 8, 29). Người yêu thương và liên đới trách nhiệm với cả loài người, nhất là với những người bé mọn, nghèo khổ. Gương sống của Đức Giêsu là nền tảng của chữ Hiếu theo niềm tin của người Công giáo.

Con chí hiếu của Thiên Chúa

Đạo hiếu được đề cao nơi truyền thống thờ kính tổ tiên của Việt Nam có thể tìm gặp nơi Đức Giêsu Kitô một chứng từ sinh động, cụ thể của một người con đầy lòng hiếu thảo. Hơn ai hết Đức Giêsu không những hằng tuân phục cha mẹ trần thế khi nhập thể làm người (xem Lc 2, 51), mà còn là Hiếu tử của Cha trên trời, người con chí hiếu, chí ái của Thiên Chúa Cha. Lương thực của Người là thánh ý Chúa Cha (Ga 4, 34).

Đức Giêsu đã sống trọn đạo làm con, để “Danh Cha cả sáng” và “Ý Cha thể hiện dưới đất cũng như trên trời”. Chúa Giêsu có một tương quan cá vị với Chúa Cha, mà Người gọi là “Abba”. Quan hệ này mật thiết đến độ Chúa Giêsu khẳng định : “Ai thấy Tôi là thấy Cha” (Ga 14, 9), “Tôi với Cha là một” (Ga 10, 30), “Tôi ở trong Cha và Cha ở trong Tôi” (Ga 14, 11).

Cha của Đức Giêsu cũng là Cha của các môn đệ : “Cha các con” (Mt 5,16.45.48). Vì thế, nhờ, với và trong Chúa Giêsu, Kitô hữu thưa : “Lạy Cha chúng con…”. Lòng hiếu thảo của Đức Giêsu đã được chính Chúa Cha xác nhận một cách long trọng qua hai biến cố chịu Thanh tẩy bởi Gioan Tiền hô và khi Biến hình: “Con là Con yêu dấu của Cha, Cha hài lòng về con” (Mc 1, 11; Mt 3, 17; Lc 3, 22).

Huynh trưởng của nhân loại

Theo ý muốn của Chúa Cha, Đức Giêsu là Trưởng tử giữa mọi loài thọ sinh : Thiên Chúa “đã tiền định cho họ nên đồng hình đồng dạng với Con của Người, để Con của Người làm trưởng tử giữa một đàn em đông đúc” (Rm 8, 29).

“Thật vậy, Đấng thánh hóa là Đức Giêsu, và những ai được thánh hóa đều do chung một nguồn gốc. Vì thế, Ngài đã không hổ thẹn gọi họ là anh em…” (Dt 2, 11).

Tại Việt Nam, người trưởng nam đóng một vai trò quan trọng trong tương quan gia đình và xã hội (từ nghi lễ tang, cưới, kính nhớ tổ tiên, mừng tuổi, phụng dưỡng cha mẹ, v.v…). Người Anh Cả đại diện các em trước mặt cha mẹ và thay quyền mẹ cha chăm sóc đoàn em, theo nguyên tắc “quyền huynh thế phụ”. Chúa Giêsu là Anh của mọi người và thay mặt đoàn em phụng sự Cha, đồng thời nhân Danh Cha dưỡng dục nhân loại theo ý Cha.

Chúa Giêsu đã “nên giống anh em mình về mọi phương diện” (Dt 2, 17), ngoại trừ tội lỗi (Dt 4, 15). Trong cuộc đời trần thế, ngay từ tấm bé, Người đã kinh nghiệm di dân (Mt 2, 13-15), lớn lên Người đã lao động tay chân như một người thợ cùng cha nuôi Giuse. Trên hành trình thực thi sứ mạng, Đức Giêsu đã trải nghiệm cơn đói (Mc 2,23-36; Mt 21, 18), nổi khát (Ga 4,6-7; 19, 28), không nơi định cư nhất định (Lc 9, 58), chịu cám dỗ (Mt 4, 1-11; Mc 1, 12-13), v.v…

Như thế, nhờ quyền năng của Chúa Thánh Thần, Con Thiên Chúa sinh làm người bởi Trinh nữ Maria (mầu nhiệm nhập thể). Và Ngôi Hai Thiên Chúa đã thật sự trở nên một người giữa chúng ta, Người chia sẻ cuộc sống, niềm vui, hy vọng, đau khổ và cả cái chết của nhân loại chúng ta. Đức Giêsu vừa là Thiên Chúa thật, vừa là con người thật. Nhờ đó, Người đã biểu hiện dung nhan con người của Thiên Chúa và đồng thời mạc khải chân dung thần linh của con người .

Cửa vào Đại gia đình Thiên Chúa

Bằng ngôn ngữ biểu tượng, Chúa Giêsu đã tự giới thiệu mình như cửa ngõ của ơn cứu độ, để bất cứ ai qua ngài, sẽ được cứu thoát (x. Ga 10, 9). Người xác quyết vai trò trung gian và sứ mạng cứu độ của Người đối với nhân loại.

Nhờ Chúa Giêsu, mọi người có thể trở thành con Thiên Chúa, trở nên thành viên của đại gia đình con cái Thiên Chúa. Thực thế, “những ai tin vào danh Người, thì Người cho họ quyền trở nên con Thiên Chúa Cha” (Ga 1, 12).

Theo Đạo là đi vào tương quan cá nhân với Thiên Chúa như với người Cha, trở nên con cái của Ngài và có thể thân thưa : “Lạy Cha chúng con”, đó là tính chất mới mẻ và độc đáo mà Đức Giêsu Kitô đã mang đến cho toàn thể nhân loại. Xác tín về tính chất đặc thù này của Kitô giáo, các Giáo phụ thường xuyên nhắc lại : “Con Thiên Chúa do bản chất đã làm người để con người có thể trở nên con Thiên Chúa nhờ ân sủng “[10].

Bước theo Chúa Giêsu, người Anh Cả mẫu mực, trong suy nghĩ, thái độ và hành động, người Kitô hữu biểu lộ lòng hiếu thảo đối với Thiên Chúa là Cha (Thượng Phụ). Truyền thống Nho giáo vốn quen thuộc với cách nhìn mọi người là anh em: “Tứ hải giai huynh đệ”, nhưng điều mới mẻ mà Kitô giáo mang lại cho tương quan giữa người với người, chính là sự qui chiếu về Chúa Kitô, Con Người-Thiên Chúa. Người đổi mới mọi quan hệ con người bằng một Tình Yêu toàn hiến, bất vụ lợi và đưa đoàn em nhân loại đi vào hiệp thông với Hạnh Phúc vĩnh hằng của Đại Gia Đình Thiên Chúa Ba Ngôi.

Chữ Tâm(心)

Hoạt động của con người tuy đa dạng và đa diện, nhưng giá trị đích thực của chúng đều qui về chữ Tâm. Thực vậy, cả truyền thống văn hóa tôn giáo Á Đông lẫn Kinh thánh đều trọng cái Tâm.

Vua Trần Nhân Tông (1258-1308) sau khi nhường ngôi cho con là Trần Anh Tông, lên núi Yên Tử phát triển dòng thiền Trúc Lâm, đã từng trước tác bài kệ “Cư trần lạc đạo”, trong đó xác định đường tu chủ tâm chứ không tuy thuộc cảnh giới bên ngoài:

Ở đời vui đạo cứ tùy duyên
Hễ đói thí ăn mệt ngủ liền,
Báu sẵn trong nhà đâu kiếm nữa,
Vô tâm đối cảnh hỏi chi Thiền[11].

Tu tâm là phương thế hữu hiệu đạt thân và là một phương cách biến đổi con người và thế giới. Thấm nhuần ít nhiều âm hưởng của quan niệm “Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” (Đại Học, chương I), của thuyết thiện tâm theo Mạnh Tử, Nguyễn Du đã diễn tả cốt lõi của sự thiện ở nơi tâm, trong đoạn kết thúc Truyện Kiều :

Thiện căn ở tại lòng ta,
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.

Tâm trong Nho giáo

Chữ tâm trong Nho giáo được hiểu theo nghĩa rộng là cái thần minh làm chủ cả tư tưởng lẫn hành vi của người ta. Hễ ta giữ được cái tâm tĩnh, không để cho vật dục che khuất cái sáng suốt tự nhiên, thì khi có vật gì cảm đến là ứng ngay được, và biết rõ ngay cái lẽ. Tâm ta càng tĩnh, thì trực giác càng nhạy bén. Do đó, Vô tư giã, vô vi giã, tịch niên bất động, cảm nhi loại thông thiên hạ chi cố, nghĩa là không nghĩ, không làm, im lặng không động, đến lúc cảm thì suốt được mọi cớ trong thiên hạ[12].

Chuẩn mực đạo đức cơ bản nhất của con người là nhân nghĩa lễ trí. Mà “Nhân nghĩa lễ trí bắt nguồn từ tâm” (Tân tâm thượng). Con người sở dĩ là người, là do nội tâm của con người đang tồn tại cái tâm trắc ẩn, tu ố (xấu hổ và căm ghét), từ nhượng (khiêm tốn từ chối) và thị phi (phải trái).

“Tâm trắc ẩn là đầu mối của nhân; Tâm tu ố là đầu mối của nghĩa; Tâm từ nhượng là đầu mối của lễ, Tâm thị phi là đầu nối của trí vậy” (Công Tôn sửu thượng) Bốn loại tâm đạo đức này là sự mở đầu của quan niệm nhân nghĩa lễ trí. Đạo đức nhân nghĩa lễ trí của con người đều do sự phát triển của bốn loại đạo đức này[13].

Nếu Kinh dịch giải thích Tâm bằng tâm lý, Thượng thư dùng thiện ác giải thích Tâm, thì Kinh thi[14], một trong Ngũ Kinh, nền tảng của truyền thống Nho học, giải thích Tâm bằng nhân đức.

Chữ tâm được sử dụng 162 lần trong Kinh thi, diễn đạt các loại tình cảm tư tưởng nội tâm của con người. Khổng tử chỉ ra rằng : “Thi”, tam bách, nhất ngôn dĩ tế chi viết : “Tư vô tà”, nghĩa là trong Kinh thi có 300 bài thơ thì chỉ có một câu có thể bao trùm được là: “không nghĩ bậy”. (Luận ngữ, Vi chính). Như thế, Kinh thi nhấn mạnh đặc biệt đến khái niệm về “Tâm đức”.

Vua chúa cần lấy tâm đức để trị quốc, chứ không thể dùng biện pháp hà khắc bạo ngược. Tâm đức là nguyên tắc quan trọng để trị quốc, dù phải dùng mệnh lệnh hành chính và luật pháp cũng phải thể hiện được tinh thần nhân đức.

Kinh thi nêu gương Lỗ Hi Công xuất quân đi dẹp loạn, mà không làm cho trăm họ bị tai họa. Dẹp được loạn mà không làm tổn thương dân chúng, đó là người có “tâm đức”.

Vì thế, bậc quân vương phải luôn tu thân mới đủ tư cách dẫn đạo dân chúng. Nhờ tu thân mà tâm hồn trong sạch, tác phong hợp lễ, đạo đức tràn đầy. Cả người cai trị lẫn dân chúng đều phải lấy việc tu thân làm gốc. Kinh thi đã liên kết chặt chẽ tâm với đức, đề cao tinh thần đạo đức, nhấn mạnh nhân đức, sự tự giác của ý thức đạo đức trong tương quan vua-tôi[15].

Theo Nho giáo, bốn cái tâm rộng lớn không thể đo lường được là Tứ vô lượng tâm (四無量心), gồm có: Hảo tâm, Hiếu tâm, Thiện tâm, Đạo tâm.

Hoàng Thiên bất phụ Hảo tâm nhơn,
Hoàng Thiên bất phụ Hiếu tâm nhơn,
Hoàng Thiên bất phụ Thiện tâm nhơn,
Hoàng Thiên bất phụ Đạo tâm nhơn[16].

Việc tế lễ hệ tại chủ yếu ở cái Tâm: “Phù tế giả, phi vật tự ngoại chí giả giả, tự trung xuất, sinh ư tâm giã”, nghĩa là Tế không phải vật ở ngoài đến, mà tự trong ra, tự tâm hồn phát ra” (Lễ Ký, XXV : Tế Thống)[17].

Về tương quan giữa Tâm và tri thiên mệnh, Mạnh Tử chủ trương rằng khi rèn luyện hoàn hảo cái tâm của mình, thì sẽ biết bản tính của mình và khi biết bản tính của mình, thì cũng biết Trời:

Tận kỳ tâm giả, tri kỳ tánh giã; tri kỳ tánh tắc tri Thiên hỹ [18].

Cũng thế, khi ta bảo tồn lòng dạ, lương tâm, nuôi dưỡng bản tính là để thờ Trời. Dù chết yểu hay trường thọ, vẫn xem như nhau, cứ bền chí tu tập, bình tĩnh đối với giờ sau hết, đó là cách xác lập vững chắc Mạng do Trời ban cho:

Tồn kỳ tâm, dưỡng kỳ tánh, sở dĩ sự Thiên giã.
Yểu thọ bất nhị, tu hân dĩ sĩ chi, sở dĩ lập Mạng giã [19].

Làm thế nào để dưỡng tâm ? Để dưỡng tâm cần thực hiện ba điều: giảm trừ ham muốn, dùng nhân lễ nghĩa để giữ cái Tâm và bồi đắp tinh thần ngay thẳng.

Thứ nhất, Dưỡng tâm mạc thiện vu quả dục, kỉ vi nhân diệc quả dục ; tuy hữu bất tồn yên giả, qua hĩ ; kĩ vi nhân diệc đa dục, tuy hữu tồn yên giả, quả hĩ. (“Tận tâm hạ”). Nó vì mọi người mà cũng ít ham muốn, tuy rằng có những người có hay không có chí tâm như vậy, nhưng cũng là ít ham muốn rồi. Ít ham muốn mới có thể bảo tồn được cái tâm thiện, nhiều ham muốn thì tất nhiên sẽ mất cái tâm thiện. Do đó, cần tận tâm tri tính một cách tự giác, là xem xét lại mình.

Thứ hai, lấy cái nhân ái để giữ lấy cái tâm, lấy cái lễ để giữ lấy cái tâm: “Dĩ nhân tồn tâm, dĩ lễ tồn tâm” (Li lầu hạ). Lấy đạo đức nhân nghĩa lễ trí để hạn chế dục vọng cầu lợi của nội tâm, đó là điểm khác biệt giữa người quân tử với kẻ tiểu nhân.

Thứ ba là bồi dưỡng tinh thần ngay thẳng cương trực: “Hạo nhiên chi khí”, hình thành cái ý chí kiên định từ nhân đến nghĩa. Tinh thần thẳng thắn cương trực của lòng người do tập trung nghĩa mà thành, do sự phối hợp ý chí tinh thần với nghĩa và đạo[20].

Tâm trong đạo Phật

Có nhiều giáo pháp và kinh tạng trong lịch sử phát triển của đạo Phật, nhưng có thể nói chữ Tâm là điểm quy kết con đường mà Đức Phật đề nghị với chúng sinh.

Tâm là đầu mối sinh tử
Tâm là căn bản giải thoát
Tâm dẫn đầu các pháp
Tâm là họa sỹ khéo
Tâm tạo ra ba cõi
Tâm chấp ngã là chúng sinh
Tâm vô ngã là Bồ tát
Tâm ích kỷ là phàm phu
Tâm vô lượng là pháp thân
Tâm ô nhiễm là khổ đau
Tâm thanh tịnh là Niết bàn
Tâm mê là chúng sinh
Tâm giác là Phật[21].

Có bốn cái Tâm vô lượng là Tứ vô lượng tâm, còn gọi là Tứ đẳng, Tứ Phạm hạnh hay Tứ Thiền trong Thập nhị Thiền, đó là:

Từ vô lượng tâm : Tâm có thể đem lại niềm vui cho chúng sinh.

Bi vô lượng tâm: Tâm có thể trừ khổ cho chúng sinh

Hỉ vô lượng tâm: Tâm vui mừng khi thấy người khác khỏi khổ được sướng.

Xả vô lượng tâm: như ba Tâm trước, xả bỏ mà Tâm chẳng còn chấp trước. Hơn nữa oán thân bình đẳng, xả oán xả thân.

Bốn tâm này phổ duyên vô lượng chúng sinh, dẫn đến vô lượng phúc, nên được gọi là vô lượng tâm[22].

Từ Bi Hỷ Xả là bốn đức tính cao thượng theo nhãn giới Phật giáo, càng có nhiều người thực hành các nhân đức này, thì xã hội sẽ được biến đổi, khởi đi từ thân tâm con người. Tứ vô lương tâm giúp cho con người trở nên chí thiện, có khả năng biến đổi con người tầm thường thành hiền nhân.

Thiện ác là tại tâm, tác động của tâm trong việc hướng tà hay hướng thiện còn mạnh hơn ảnh hưởng của kẻ thù hay của thân nhân. Hai bài kệ 42 và 43 trong thuộc kinh Pháp Cú, thuộc Phật giáo Nam tông diễn tả tầm quan trọng của Tâm:

Kẻ thù hại kẻ thù
Oan gia hại oan gia
Không bằng tâm hướng tà
Gây ác cho tự thân.
Ðiều mẹ cha bà con
Không có thể làm được
Tâm hướng thiện làm được
Làm được tốt đẹp hơn[23].

Người theo Thiền tông không xa lạ với thiền ngữ của Tổ Bồ Đề Đạt Ma: “Trực chỉ nhân tâm kiến tánh thành Phật”[24], nghĩa là chỉ thẳng thân tâm người thấy tánh thành Phật.

Đạo Phật có rất nhiều pháp môn, nhưng dù tu tập theo pháp môn nào, thì cũng nhằm mục đích duy nhất là thanh tịnh tâm: “Tự thanh tịnh tâm ý/ Là lời chư Phật dạy”. Tu thiền là để thanh tịnh tâm, mà niệm Phật cũng để thanh tịnh tâm. Muốn cho tâm thanh tịnh thì phải diệt trừ tam độc tham, sân, si. Nếu ngồi thiền mà tâm không chuyển hóa, các phiền não không diệt trừ, tam độc không hóa giải, thì “mài đá chẳng thành gương, ngồi thiền đâu thành Phật”. Cũng vậy, miệng xưng niệm danh hiệu Phật mà tâm thì chẳng tương ứng với tâm niệm của Phật chút nào, vẫn dẫy đầy thị phi nhân ngã, thì cũng như “máy niệm Phật” mà thôi. Do đó, tu là phải tu tự cái tâm, chuyển đổi cái tâm niệm chúng sanh thành tâm niệm Phật, Thiền cũng vậy mà Tịnh cũng vậy[25].

Kitô giáo: ĐạoTâm

^{Tâm giới[26]: nơi cư ngụ của Thiên Chúa}

Nếu chỉ nhìn Kitô giáo từ bên ngoài hoặc qua thủ tục hành chánh, một số người thường có cảm tưởng rằng tôn giáo này là đạo của lề luật, vì ngoài 10 điều răn của Thiên Chúa và 6 điều răn Hội thánh, bộ giáo luật của Công giáo năm 1983 còn chứa đựng 1.752 khoản luật. Mỗi một dòng tu lại có hiến pháp riêng của dòng mình bao gồm nhiều khoản luật dành cho các tu sĩ nam nữ. Ví dụ như Hiến pháp của dòng Ngôi Lời có 735 điều qui định ; Hiến chương chung của 7 Hội dòng Mến Thánh giá ở Sàigòn cũng gồm 174 điều khoản v.v… Nhưng thật ra, Kitô giáo không phải là đạo của lề luật, mà là đạo của con tim, tâm đạo. Vì giới luật căn bản nhất của Kitô giáo là luật của trái tim : Luật yêu thương. « Mười điều răn ấy tóm về hai này mà nhớ : Trước kính mến một Đức Chúa Trời trên hết mọi sự, sau lại yêu người như mình ta vậy » (Kinh mười điều răn). Thật vậy, trong Tân Ước, nếu từ ‘lề luật’ được dùng 165 lần thì từ ngữ ‘tâm lòng’ hay ‘con tim’ được sử dụng đến 128 lần. Và cụ thể nhất, chính cách sống của Chúa Giêsu trong 3 năm công bố Tin Mừng yêu thương đã biểu hiện trái tim của Thiên Chúa cho nhân loại đang khao khát thương yêu.

Thật vậy, nhìn vào cuộc đời Thầy Giêsu, chúng ta nhận ra thái độ ứng xử của Người chứng tỏ Người không dừng lại ở diện mạo bên ngoài, mà luôn muốn đi sâu vào cõi lòng con người. Đối diện với một Giakêu thấp bé, một người thường bị dư luận xếp vào loại gian tham và thuộc hàng tội lỗi, Thầy Giêsu không chỉ dừng lại ở một cuộc gặp gỡ xã giao hay một cuộc tiếp xúc qua đường, mà muốn đến nhà anh ta, nghĩa là đi vào tâm lòng của người thu thuế này.

Nhìn thấy một góa phụ dâng vài đồng xu vào hòm tiền của đền thờ, Đức Giêsu không dựa vào số lượng của cải đóng góp để đánh giá người phụ nữ nghèo này, nhưng Người thấu suốt hoàn cảnh sống của thiếu phụ kia, nên đã nhìn ra lòng quảng đại của chị.

Lòng từ tâm của Đức Giêsu con biểu lộ cách đặc biệt đối với các tâm hồn yếu đuối lỡ lầm. Khi bao bậc vị vọng trong xã hội Do Thái thời bấy giờ đòi ném đá người phụ nữ bị bắt quả tang phạm tội ngoại tình, Chúa Giêsu đã phản ứng như thế nào ? Người giữ lặng thinh một lúc, rồi đưa ra lời chất vấn đầy thách thức, biến những nguyên cáo thành bị cáo: “Ai trong các ông sạch tội, thì cứ việc lấy đá mà ném trước đi” (Ga 8, 7). Người đọc được tà tâm của những người tố cáo và ban niềm hy vọng đổi đời cho nữ tội nhân.

Thánh Tâm: lẽ sống của người môn đệ

Không giống với các tín đồ của mọi tôn giáo khác, người Kitô hữu chúng ta không chỉ là người mang danh của đấng sáng lập đạo mà còn “mặc lấy” chính Đức Kitô và mang con tim của Người. « Quả thế, bất cứ ai trong anh em được thanh tẩy để thuộc về Đức Kitô, đều mặc lấy Đức Kitô (Gl 3, 27). Lời thánh Phaolô khuyên các tín hữu thành Rôma vẫn có giá trị đối với chúng ta ngày nay : « anh em hãy mặc lấy Chúa Giêsu Kitô, và đừng chiều theo tính xác thịt mà thoả mãn các dục vọng » (Rm 13, 14).

Lòng tôn sùng Thánh Tâm và tôn kính Lòng thương xót Chúa là một thực hành đang phổ biến khắp nơi trong thế giới Công giáo, thực ra đã đâm rẽ sâu trong tâm lòng nhiều thế hệ Kitô hữu và qui chiếu về Tình yêu của Thiên Chúa, một tình yêu cho đến cùng, biểu lộ qua trái tim bị đâm thâu của chính Chúa Giêsu trên thập giá. Thật ý nghĩa khi thánh giá, biểu tượng của Kitô giáo, giống hình chữ “t”, mẫu tự khởi đầu của các chữ “tâm”, “tim”, “tình thương” trong tiếng Việt.

Môn đệ của Đức Giêsu là người mang con tim của Thầy, nghĩa là để cho Đức Kitô sống trong mình, để cho Thầy yêu thương anh chị em bằng trái tim của mình. Kitô hữu đích thực là người thực hành “tuyên ngôn” của vị tông đồ cho dân ngoại : “Tôi sống, nhưng không còn phải là tôi, mà là Đức Kitô sống trong tôi. Hiện nay tôi sống kiếp phàm nhân trong niềm tin vào Con Thiên Chúa, Đấng đã yêu mến tôi và hiến mạng vì tôi” (Gl 2, 20).

Đi đạo, sống đạo là bước đi trên những nẻo đường của trái tim, sống theo tiếng gọi của con tim Thiên Chúa, hành xử theo cái Tâm của Đức Giêsu, chứ không chiều theo trái tim ngục tù, hạn hẹp của chúng ta. Vì tình yêu của chúng ta còn khiêm tốn, nghèo nàn và mang nặng cảm tính, nên sống theo tiếng gọi của trái tim Chúa Giêsu chúng ta sẽ mang lấy tâm huyết của người môn đệ được Chúa Giêsu yêu mến.

* * *

Giữa nhiều điểm gặp gỡ, thiết nghĩ người Công giáo và tín đồ các tôn giáo khác tại Việt Nam có thể dễ dàng hội ngộ với nhau nơi lòng Hiếu kính và cái Tâm. Khi đồng tâm hiệp lực giáo dục chữ Hiếu và Tâm cho nhân sinh, đồng thời nỗ lực thực hành Hiếu và Tâm, cộng đồng những người tin có thể góp phần đặc thù của mình trong việc biến đổi, xây dựng và canh tân nhân tâm của con người cũng như của cộng đồng dân tộc.

Trích Tập san Hiệp Thông / HĐGM VN, Số 67 (Tháng 9 & 10 năm 2011)

Tài liệu tham khảo

Thái Lam HỒNG, “Đối thoại trong viễn tượng đa nguyên tôn giáo”, Thời sự thần học, số 21 (tháng 9/2000), tr. 7-16.
Trần Trọng KIM,Nho Giáo, Quyển thượng, Bộ Giáo dục-TT. Học Liệu Xuất bản, Sàigòn, 1971.
Hoành Sơn Hoàng Sỹ QUÝ,Vấn đề đối thoại liên tôn, Ra Khơi, Sàigòn, 1972.
Xem Trương Lập VĂN (Chủ biên),TÂM, Triết học Đông phương, Nxb KHXH, Hà Nội, 1999.
Nguyễn Đăng DUY,Các hình thái tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam, Hà Nội, 2001.
GHPGVN-Phân viện Nghiên cứu Phật học,Từ điển Phật học Hán Việt,NXB KHXH, Hà Nội, 2004.
HĐGMVN-Ủy Ban Giáo Dân,Sống đạo theo cung cách Việt Nam– Tài liệu hội thảo mùa Phục Sinh 2004, NXB Tôn Giáo, Hà Nội, 2004.
Mai Đức VINH (Chủ biên),Văn hóa và Đức Tin, Giáo xứ Việt Nam, Paris, 2004.
Đoàn Trung CÒN (Dịch giả),Tứ Thư,NXB Thuận Hóa, Huế, 2006
Lm. Phêrô Đinh Ngọc LÂM,Đối thoại liên tôn, LHNB, Tp. HCM, 2009.

[1] “Tứ hải giai huynh đệ”, “Lá lành đùm lá rách”

[2] Tạ Thanh Minh-Khánh, “Niềm tin trong văn hóa Việt Nam”, trong Mai Đức Vinh (Chủ biên), Văn hóa và Đức Tin, Paris, Giáo xứ Việt Nam, 2004, tr. 24-26.

[3] Nguyệt san Giác Ngộ, số 161 (8.2009), tr. 46.

[4] Luận ngữ (Đoàn Trung Còn dịch), Học nhi đệ nhứt, tiết 11, NXB Thuận Hóa, 2006, tr. 9.

[5] Xem Nguyệt san Giác Ngộ, số 161 (8.2009), tr. 43.

[6] Ibid., tr. 44.

[7] Thích Viên Giác, Chữ Hiếu trong Đạo Phật qua Kinh Vu Lan và Kinh Báo Ân Cha Mẹ, in http://www.buddhismtoday.com/viet/vulan/047-chuhieu.htm, Truy cập ngày 26.10.2020.

[8] Xem Quảng KIẾN, “Quan niệm về hiếu theo Lục độ tập kinh”, trong Nguyệt san Giác Ngộ, số 161 (8.2009), tr. 48.

[9] Alexandre de Rhodes, CATHECHISMUS pro ijs, qui volunt suscipere BAPTISMUM in octo dies divisus (Phép giảng tám ngày cho kẻ muốn chịu phép rửa tội, mà vào đạo thánh đức Chúa trời), Roma, 1651, tr. 17-21 (bản dịch của Gs. Trần Văn Toàn).

[10] Placide DESEILLE, “Déification, péché et salut. Perspective orthodoxe”, in Communio , n° XXI, 2 (1996), tr. 77.

[11] Nguyễn Đăng DUY, Các hình thái tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam, Hànội, 2001, tr. 433.

[12] Xem Trần Trọng KIM, Nho Giáo, Quyển thượng, TT. Học Liệu Xuất bản, 1971, tr. 36.

[13] Xem Trương Lập VĂN (Chủ biên), TÂM, Triết học Đông phương, Nxb KHXH, Hà Nội 1999, tr. 74-75.

[14] “Kinh thi” là một bộ sách do Khổng Tử thu tập tổng hợp các bài thơ ca sớm nhất của Trung Quốc, được chia thành hai quyển : thượng và hạ.

[15] Xem Trương Lập VĂN, sđd., tr. 63-64.

[16] Soạn già Đức Nguyên, Cao Đài Từ điển, quyển 3, Tòa Thánh Tây Ninh, 2000, tr. 664.

[17] A.M. Bùi Hữu Ngạn, Thượng Đế trong Nho giáo, Tủ Sách Ra Khơi Xuất bản, 1958, tr. 7.

[18] Mạnh Tử, Tận tâm chương cú thượng, NXB Thuận Hóa, Huế, 2006, tr. 216.

[19] Ibidem.

[20] Xem Trương Lập Văn, sđd., tr. 78-79.

[21] Thích Trí SIÊU, Tâm và Ta , NXB Phương Đông, Tp. HCM, 2007, tr. 107.

[22] GHPGVN-Phân viện Nghiên cứu Phật học, Từ điển Phật học Hán Việt, NXB KHXH, Hà Nội, 2004, tr. 1465.

[23] Thích Minh CHÂU (dịch), Kinh Pháp cú, NXB Tôn Giáo, Tp. HCM, 2006, tr. 17.

[24] Tập san Phật học online, số 1 (tháng 7-8.2008), tr. 59

[25] Thích Nguyên Hùng, Bồ Đề Đạt Ma Khai Thi Pháp Môn Niệm Phật, trong https://nguoiphattu.com/tu-hoc/tinh-do/3182-to-bo-de-dat-ma-khai-thi-phap-mon-niem-phat.html , Truy cập ngày 26.10.2020.

[26] Ở đây chúng tôi dùng theo nghiã thế giới tâm linh, chứ không theo nghiã của thuật ngữ “tâm giới” nơi Phật giáo:” giới được ngăn chặn các tâm niệm sai trái, lệch lạc.Lm. PX. Bảo Lộc

27Tháng Mười
2020

Những đặc điểm tiêu biểu của một người chồng mẫu mực

27/10/2020

Anmai

Chia sẻ, Giáo dục

Bất kỳ một người phụ nữ nào khi lập gia đình cũng mong mình lấy được một người chồng gương mẫu, chín chắn và trưởng thành. Nếu không phải là mẫu người đàn ông lý tưởng, hoàn hảo thì chí ít người ấy cũng là một người chồng mẫu mực, xứng đáng làm chỗ dựa cho người nữ nương tựa, lúc thịnh vượng cũng như lúc gian nan, lúc bệnh hoạn cũng như lúc mạnh khỏe. Như tục ngữ VN có câu “Thuyền mạnh về lái, gái mạnh về chồng”.

Tự bản thân người chồng phải luôn khẳng định rằng mình là ai trong gia đình và mình phải sống, cư xử và hành động như thế nào để xứng đáng là người gia trưởng, người thuyền trưởng, người lãnh đạo trong gia đình. Ông bà ta thường nói “Đàn ông xây nhà, đàn bà xây tổ ấm”. Đàn ông xây nhà, điều đó giúp ta liên tưởng tới hình tượng người chồng, người cha, người chủ trong gia đình. Họ có bổn phận xây dựng nền móng sao cho ngôi nhà gia đình được vững chắc, sao cho mọi thành viên sống trong đó được an toàn, êm ấm, sao cho mái nhà bằng vật chất luôn giữ được tình thương của mái ấm gia đình.

Đại văn hào Pháp Victor Hugo đã nói: “Ngôi nhà được xây bằng gỗ đá, bằng ngói, bằng cột bằng kèo. Gia đình được xây bằng những việc làm yêu thương. Nó sẽ trụ vững một ngàn năm”. Người chồng là gia trưởng chắc chắn sẽ phải là một nhân tố quan trọng trong việc vun trồng và phát triển tình yêu và hạnh phúc trong gia đình. Để đạt được điều đó, họ phải chứng tỏ mình có những phẩm chất và năng lực cần thiết mà bất kỳ người chồng nào cũng cần có nhằm đáp ứng kỳ vọng của người bạn đời mình.

Sau đây, ta có thể kể ra bảy đặc điểm tiêu biểu của một người chồng mẫu mực.

1- MẪU MỰC VỀ SỰ TRƯỞNG THÀNH TRONG TÌNH YÊU

Phần đông phụ nữ rất sợ sống với một người chồng “trẻ người non dạ”, chưa đủ trưởng thành về tâm lý và trong tình yêu. Họ sống vô tâm, vô tư, vô lo và ham chơi. Những tuýp chồng này chưa đủ độ chín để có thể dành trọn tình yêu cho gia đình, cho vợ, cho con. Họ không hiểu tình yêu một cách đúng đắn và xem hôn nhân như một cuộc chơi, một canh bạc. Thích thì ở với nhau, chán thì bỏ nhau ngay. Chính vì vậy mà tình trạng ly hôn sớm nơi những đôi vợ chồng chưa trưởng thành, thiếu trải nghiệm luôn ở mức báo động. Người ta gọi những vụ ly hôn sớm của những đôi vợ chồng này là ly hôn xanh.

Chúng ta biết rằng, khi còn quá trẻ hay chưa đủ trưởng thành, người chồng thường không có được những suy nghĩ chín chắn về tình yêu lứa đôi một cách nghiêm túc. Họ chưa từng trải nhiều nên thường không có khả năng tiên liệu về những yếu tố ảnh hưởng đến đời sống hôn nhân gia đình. Hệ quả là họ nhanh chóng nhận ra hôn nhân là một gánh nặng không thể chịu đựng được và thường quyết định ly hôn ngay khi có thể.

Một tác giả đã nhắc đến sự cần thiết của sự trưởng thành về tình cảm như sau: Người đàn ông cần có một độ chín chắn nhất định, phải trưởng thành trong cảm xúc để sẵn sàng đối mặt với sóng gió và thất vọng trong cuộc sống. Khi xảy ra vấn đề, anh ta cần biết cách xử lý khôn ngoan và an toàn thay vì sốc nổi như một đứa trẻ. Cuộc sống nhiều biến động, điều quan trọng là anh ấy có thể đối mặt với các tình huống ấy một cách kiên cường, thậm chí phải nâng đỡ được bạn đời. Khả năng này sẽ quyết định chặng đường bình yên trong hôn nhân của hai người. [1]

Một người chồng mẫu mực luôn coi tình yêu là yếu tố quan trọng hàng đầu trong đời sống hôn nhân gia đình. Và người ấy sẽ thể hiện tình yêu theo lời nhắn nhủ của thánh Phao-lô, như sau: “Anh em là những người được Thiên Chúa tuyển lựa, hiến thánh và yêu thương. Vì thế, anh em hãy có lòng thông cảm, nhân hậu, khiêm nhu, hiền hòa và nhẫn nại. Hãy chịu đựng và tha thứ cho nhau, nếu trong anh em người này có điều gì phải trách móc người kia. Chúa đã tha thứ cho anh em, thì anh em cũng vậy, anh em phải tha thứ cho nhau. Trên hết mọi đức tính, anh em phải có lòng bác ái: đó là mối dây liên kết tuyệt hảo…” (x. Cl 3,12-14).

2- MẪU MỰC VỀ KHẢ NĂNG LÃNH ĐẠO

Người ta thường liên hệ vai trò của người chồng trong gia đình với 3 hình ảnh: gia trưởng, thuyền trưởng và huynh trưởng. Tất cả những danh hiệu đều nói lên vai trò lãnh đạo chủ yếu của người chồng, người cha trong gia đình.

Người chồng đích thực là người gia trưởng, là người chịu trách nhiệm chung về mọi sinh hoạt và những liên đới trong gia đình. Người ấy sẽ thực hiện những nhiệm vụ cá biệt thích hợp liên quan vai trò lãnh đạo gia đình của mình. Những việc mà người chồng thực hiện sẽ đóng góp rất lớn vào việc xây dựng gia đình thành mái ấm tràn ngập yêu thương và hạnh phúc.

Có thể liệt kê ba nhiệm vụ chính sau đây của người gia trưởng: nhiệm vụ quản gia, nhiệm vụ quản lý và nhiệm vụ quản giáo.

Quản gia: Người ta vẫn thường hiểu người quản gia là người được thuê mướn để trông coi nhà cửa và làm các việc vặt trong nhà theo lệnh của gia chủ. Tuy nhiên trên thực tế, người chồng người cha trong gia đình cũng là một quản gia. Họ có nhiệm vụ quán xuyến các việc lớn nhỏ trong gia đình. Họ thức khuya dậy sớm. Họ lao động cật lực với đủ mọi thứ công việc mà không đòi hỏi lương bổng. Trách nhiệm của họ là tạo dựng một gia đình thành một tổ ấm trong đó mọi sinh hoạt được thực hiện một cách trôi chảy, tốt đẹp.

Tuy nhiên, phải thừa nhận điều này là cũng có nhiều vị gia trưởng không chu toàn bổn phận người chồng người cha của mình. Họ không hề quan tâm đến gia đình và những gì xảy ra ở đó. Sự hiện diện của họ trong gia đình rất mờ nhạt, bởi họ sống trong gia đình như một khách trọ. Đây là mẫu người đàn ông thuộc tuýp người “vô tâm – vô tư – vô lo – vô cảm – vô tích sự”. Thậm chí họ còn làm cho “nửa kia” có cảm giác đó không phải là bạn đời của mình nữa!

Người gia trưởng cũng còn là người quản lý của gia đình nữa. Quản lý ở đây không phải là độc đoán nắm giữ, điều hành tất cả, mà là quán xuyến mọi việc gia đình. Họ biết nắm bắt các nhu cầu của cả gia đình và của mỗi thành viên trong gia đình. Từ việc lớn đến việc nhỏ. Việc lớn có thể là xây cất sửa sang nhà cửa, mua sắm trang bị cho gia đình, việc sinh hoạt học hành của con cái vv. Việc nhỏ có thể liên quan đến cái ăn cái mặc, kế hoạch chi tiêu trong gia đình. Dù gia đình ở trong hoàn cảnh nào bất kỳ, người gia trưởng tốt sẽ luôn quan tâm, lo lắng và điều hành các việc trong gia đình sao cho suôn sẻ, trôi chảy…

Cuối cùng, chúng ta biết rằng trong gia đình, con cái không thể thiếu bóng dáng và sự hiện diện của người cha được. Bởi như người ta thường nói: “Con không cha như nhà không nóc”. Cha mẹ không chỉ sinh con, nuôi con, mà còn phải dạy dỗ, giáo dục con cái nữa. Và đây là nhiệm vụ quan trọng nhất. Việc này thì kéo dài cả đời. Vì mười năm trồng cây, nhưng mất trăm năm trồng người. Hơn ai hết, người gia trưởng quan tâm và đầu tư công sức cho việc giáo dục con cái. Không thể khoán trắng việc này cho người vợ được. Có thể gọi đây là nhiệm vụ quản giáo của gia trưởng trong gia đình.

Trước hết họ kết hợp chặt chẽ với người bạn đời trong việc định hướng mục đích và các phương pháp giáo dục. Kế đến là kiên nhẫn thực hiện việc giáo dục con cái như thế nào cho thật hiệu quả và thích hợp. Sau đó, chính họ thường xuyên quan tâm theo dõi đời sống và các sinh hoạt của con cái để đáp ứng các nhu cầu của chúng, giúp đỡ chúng phát triển mọi mặt và đạt tới sự trưởng thành cần thiết. Một điều quan trọng mà chúng ta cần lưu ý là chính bản thân người gia trưởng luôn phải là tấm gương sáng cho con cái về mọi mặt. Làm gương sáng đó chính là một phương thế giáo dục hiệu quả nhất, vì “Lời nói như gió lung lay, gương bày như tay lôi kéo”.

Người chồng mẫu mực luôn là một nhà lãnh đạo tài giỏi, có kỹ năng tốt, có lương tâm, có đạo đức và nhất là luôn là một tấm gương sáng trong gia đình.

3- MẪU MỰC VỀ TƯ CÁCH ĐẠO ĐỨC

Người phụ nữ nào cũng ước mong mình có một người chồng đạo đức, chuẩn mực và có lòng bao dung. Và họ cũng rất sợ những ông chồng nào vô đạo đức, sống buông thả, sống ích kỷ, sống vô kỷ luật…

Một tác giả đã viết như sau: Chúng ta biết rằng, trong gia đình, người chồng không có đạo đức thì không biết lo tròn bổn phận của mình, người chồng không có đạo đức thì suốt ngày lè nhè chửi mắng vợ con, vì là bợm nhậu; cuối tháng lãnh lương thì cùng bạn bè đi nhậu bia ôm, hát karaokê… Mọi việc trong nhà thì hoàn toàn một tay vợ trông coi, nhưng ông chồng lại không biết điều ấy, cứ lấy quyền làm chồng mà xử tệ với vợ con vv. Trái lại, một ông chồng có đạo đức thì biết chu toàn bổn phận của một người cha, người chồng trong gia đình, biết yêu thương vợ, biết giáo dục con cái theo tinh thần Phúc Âm, nghĩa là biết thực hành Ðức Ái ngay trong cuộc sống gia đình, biết ý thức vai trò to tát mà Thiên Chúa đã “phân quyền” cho, để tiếp tục tạo ra con người mới, sự sống mới mà không oán trách, than van. [2]

Một người chồng đạo đức thì luôn biết cư xử cách bao dung, tế nhị. Thánh Phao-lô đã khuyên nhủ đôi bạn sống bí tích và mầu nhiệm hôn nhân dựa trên mẫu mực tình yêu và mối tương quan gắn bó giữa Chúa Ki-tô và Hội thánh. Đức Ki-tô đã yêu thương Hội thánh, đã hiến mình vì Hội thánh, đã chăm sóc, nuôi dưỡng Hội thánh, đã hy sinh cứu chuộc Hội thánh thế nào thì vợ chồng cũng phải sống và đối xử với nhau như vậy.

Một cách cụ thể, thiết thực hơn, tình yêu trong hôn nhân Ki-tô hữu cũng phải phỏng theo lòng mến Ki-tô giáo, là điều mà thánh Phao-lô đã nhắc nhở trong thư 1Cor: “Lòng mến thì nhẫn nhục, hiền hậu, không ghen tương, không vênh vang, không tự đắc, không làm điều bất chính, không tìm tư lợi, không nóng giận, không nuôi hận thù, không mừng khi thấy sự gian ác, nhưng vui khi thấy điều chân thật. Lòng mến tha thứ tất cả, tin tưởng tất cả, chịu đựng tất cả…” (x. 1Cor 13, 4-7).

Thiết nghĩ, để sống trọn vẹn lòng mến như thế, một người chồng mẫu mực phải hy sinh, phải từ bỏ chính mình, phải quảng đại bao dung, phải chấp nhận cái chết-vì-yêu như Đức Ki-tô. Nhờ xây dựng trên nền tảng tình yêu ấy, cuộc hôn nhân của đôi bạn sẽ bền vững và hạnh phúc lâu dài.

Người đàn ông mẫu mực về tư cách đạo đức sẽ không bao giờ khiến bạn đời mình bị tổn thương, thất vọng, trái lại người ấy sẽ luôn là nguồn động viên an ủi và là chỗ dựa vững chắc cho người vợ thân yêu của mình.

4- MẪU MỰC VỀ LÒNG CHUNG THỦY

Vừa qua, trên trang vnexpress.vn có bài viết tựa đề “Vì sao có những cuộc hôn nhân chết yểu?”, tác giả đã đề cập đến vấn đề “Hôn nhân không chung thủy”, như sau:

Hôn nhân là sự kết hợp của hai tâm hồn đồng điệu. Thế nên, điều cấm kỵ nhất của hôn nhân chính là một trong hai phía có hành vi không chung thủy, phá vỡ sự đồng điệu đó. Trong hôn nhân, tác động của sự thiếu chung thủy là vô cùng lớn, ví dụ gây cú sốc tinh thần to lớn cho nửa kia, làm mất sự tin tưởng và nảy sinh những cảm xúc tiêu cực: căm hận, ghen tuông, nghi ngờ…, kéo theo đó là những hành xử thiếu tử tế với đối phương. Ngay cả khi ngoại tình chấm dứt, thì những vết thương nó để lại vẫn tồn tại theo thời gian, trở thành vết sẹo khó lành trong lòng nửa kia.

Kết quả một điều tra, thăm dò xã hội được thực hiện bởi chuyên trang Best Life (Mỹ) gần đây trên 441 người đã có gia đình và ngoại tình cho thấy, hơn một nửa (54,5%) đã chia tay ngay sau khi sự thật lộ ra. 30% khác cố gắng ở bên nhau nhưng cuối cùng đã chia tay, và chỉ 15,6% có thể duy trì quan hệ sau sự đổ vỡ lòng tin này”. [3]

Có thể nói, tình yêu và lòng chung thủy giữa hai vợ chồng được ví như ánh sáng và sức nóng của một ngọn nến. Ánh sáng càng rực cháy thì sức nóng càng mãnh liệt. Do đó, tình yêu trong hôn nhân là nền tảng quan trọng nhất và tình yêu ấy phải chân thực, tự do và bền vững như một sợi giây kết nối bền chặt hai người lại. Ai cũng biết tâm lý chung của đàn ông là mau chán và hay thay đổi. Đàn ông có thể yêu sở thích, bạn bè, sự nghiệp hơn gia đình, vợ con. Đàn ông có thể chia năm sẻ bảy tình cảm của mình cho một đối tượng nữ khác, theo cảm tính và ý thích riêng của mình.

Chính vì lí do đó mà khi cử hành bí tích hôn phối, hai người nam nữ đã phải công khai tuyên hứa về tình yêu và sự chung thủy của mình đối với bạn đời, lúc thịnh vượng cũng như lúc gian nan, lúc mạnh khỏe cũng như lúc đau yếu…

Một người chồng mẫu mực sẽ luôn coi trọng vấn đề chung thủy trong đời sống vợ chồng. Bởi vì lòng chung thủy chính là thước đo tình yêu của người chồng dành cho bạn đời mình.

5- MẪU MỰC VỀ TINH THẦN TRÁCH NHIỆM

Những ai thường xuyên theo dõi một số chương trình trên truyền hình HTV 7 chuyên đề về hôn nhân gia đình, như “Vợ chồng son” hay “Tâm đầu ý hợp”, đều nhận thấy rằng các bạn nữ giới rất quan tâm đến tinh thần trách nhiệm của người chồng, người cha trong gia đình. Bởi vì trên thực tế hiện nay, nhiều đấng mày râu xem ra lơ là trách nhiệm trong gia đình. Có người khoán trắng tất cả mọi việc lớn nhỏ trong gia đình cho người vợ, khiến cho người nữ mệt mỏi, suy sụp vì công việc quá tải.

Quả thực, người phụ nữ nào cũng rất sợ người chồng sống vô trách nhiệm. Bởi trong gia đình, người đàn ông là cột trụ, là lãnh đạo, là chỗ nương tựa cho mọi người liên hệ. Nếu người chồng thiếu trách nhiệm gia trưởng của mình, thì điều đó sẽ ảnh hưởng rất xấu tới hạnh phúc, hòa khí và sự tiến bộ chung của gia đình. Bởi, trong bất kỳ gia đình nào và trong hoàn cảnh nào, người chồng luôn bị ràng buộc bởi trách nhiệm của người đứng đầu gia đình. Trách nhiệm yêu thương nâng đỡ vợ, con. Trách nhiệm xây dựng mái ấm gia đình hạnh phúc. Trách nhiệm lèo lái vận mệnh gia đình. Trách nhiệm kiến tạo một gia đình đạo hạnh và gương sáng. Như một danh nhân đã nói, “Trong hôn nhân, người ta chia đôi quyền lợi và nhân đôi trách nhiệm” (Arthur Schopenhauer).

Tục ngữ VN có câu: “Đàn ông xây nhà, đàn bà xây tổ ấm”. Điều đó cho thấy sự phân chia trách nhiệm trong gia đình là quá rõ, vì thế người phụ nữ luôn kỳ vọng nơi chồng mình ý thức trách nhiệm cao, đồng thời ý thức đó phải được thể hiện qua những việc cụ thể hằng ngày. “Kẻ thì xay lúa, người thì bồng em”…là vậy.

Tiến sĩ Trần Mỹ Duyệt, trên trang web của UB Mục vụ Gia đình (HĐGMVN), trong bài viết “Phụ nữ muốn gì ở người chồng của mình?”, đã đưa ra 3 cái CÓ của người chồng trong đó ông nhấn mạnh chồng phải có trách nhiệm như thế nào. Tác giả viết như sau:

Trách nhiệm chính của chồng là yêu thương, bao bọc, che chở và lo lắng cho hạnh phúc của vợ. Nhiều người chồng vẫn hiểu một cách quá đơn sơ và cho rằng mình đi kiếm tiền về nuôi vợ, nuôi con là xong trách nhiệm. Ðó là hình ảnh mà tôi thường gặp trong lãnh vực nghề nghiệp. Nhiều người chồng còn tệ hơn, không những không lo được cơm áo cho vợ mà còn trở thành gánh nặng của vợ. Không chỉ vợ, mà cả con cái cũng nheo nhóc, khổ sở với thái độ và lối sống vô trách nhiệm ấy. Ðó là những người chồng bê tha rượu chè, nghiện hút, cờ bạc, và trai gái…

Một người chồng bỏ bê không lo tìm việc làm, nhưng sống bám vào đồng lương của vợ là người chồng vô trách nhiệm. Một người chồng không quan tâm đến sự an nguy của vợ con, không biết chia sẻ những trách nhiệm giáo dục con cái với vợ là người chồng, người cha vô trách nhiệm. Một người chồng không lo lắng cho vợ con, tối ngày chỉ lăng xăng chuyện ngoài đường với lý do bác ái, tông đồ, hoặc xã hội là một người chồng đặt sai trách nhiệm. [4]

Người chồng có thể nghèo, có thể thất học, có thể địa vị thua kém trong xã hội, nhưng không thể sống vô tâm, vô lo, không chu toàn trách nhiệm của mình trong gia đình. Để có một gia đình hạnh phúc, vợ chồng hòa hợp, con cái vui vẻ, điều không thể thiếu được đó là gia đình ấy có một người chồng và người cha mẫu mực về tinh thần trách nhiệm.

6- MẪU MỰC VỀ VIỆC ĂN NÓI GIAO TIẾP TRONG GIA ĐÌNH

Đa số chị em phụ nữ rất quan tâm tới vấn đề giao tiếp và ăn nói của người chồng trong gia đình cũng như ngoài xã hội. Phụ nữ rất dị ứng đối với những ông chồng nào ăn nói lỗ mãng, cộc lốc, thô thiển, đối với vợ con cũng như với người ngoài. Dù ở trong hoàn nào đi chăng nữa thì người đàn ông phải biết giữ mồm giữ miệng, ăn nói sao cho tế nhị, lịch thiệp và hòa nhã.

Tác giả D. Wahrheit trong cuốn “Cẩm nang Hạnh Phúc Gia Đình Kitô” có nói đến một đức tính quan trọng của một người chồng lý tưởng, đó là lịch sự. Tác giả viết như sau:

Nhiều người đàn bà than phiền như sau: Ước gì chồng tôi cũng nói năng và cư xử lịch sự với tôi như khi giao thiệp với người ngoài; hoặc: Khi ở một mình với tôi, chồng tôi quên hết cung cách của một người có giáo dục. Quả thực, có những người đàn ông nghĩ rằng, lịch sự đồng nghĩa với xã giao và như vậy phép lịch sự chỉ có giá trị đối với người ngoài mà thôi. Thực ra như người ta vẫn nói: lịch sự là hoa quả của bác ái, mà bác ái không có luật trừ, thiết tưởng những người thân cận nhất của chúng ta cũng phải là những con người cần được đối xử một cách lịch sự hơn ai hết. Điều này lại càng đúng với người vợ. [5]

Ăn nói, giao tiếp, đối thoại giữa hai vợ chồng trong gia đình là điều hết sức quan trọng. Nhiều khi chỉ vì người chồng ăn nói vô duyên, giao tiếp vụng về hay bế tắc trong đối thoại mà phát sinh ra nhiều mâu thuẫn, có khi dẫn đến tan vỡ hạnh phúc vợ chồng.

Vậy trước hết, hãy tạo nhiều cơ hội để có thể gặp gỡ và trò chuyện với nhau. Chúng ta biết rằng, hôn nhân không phải là một “dịch vụ” sắp đặt hai bạn nam nữ cạnh nhau như hai bức tượng. Trái lại họ là những cá thể khác biệt, nhưng vì yêu nhau nên tình nguyện sống chung với nhau suốt đời. Do đó, trong suốt cuộc hôn nhân, họ chung sống trong cùng một mái nhà, sinh hoạt trong cùng một gia đình, ăn cùng mâm, ngủ cùng giường. Tất nhiên là họ sẽ có rất nhiều thời gian để tương tác với nhau.

Tuy nhiên trên thực tế, chúng ta dễ dàng chứng kiến những cuộc ly hôn, tan vỡ của nhiều đôi vợ chồng, kể cả những đôi mới kết hôn. Lý do ly hôn đơn giản chỉ là họ không thể sống chung với nhau do bất đồng, mâu thuẫn chồng chất. Cứ cái kiểu, “Ông nói gà, bà nói vịt”, hay “Trống đánh xuôi, kèn thổi ngược” thì sớm muộn gì cũng tan đàn xẻ nghé! Ca dao VN ta cũng có câu, “Lời nói chẳng mất tiền mua/ Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”. Khi lời nói không còn làm vừa lòng nhau nữa thì chẳng khác gì như những nhát dao đâm vào trái tim bạn đời. Các nhà tâm lý học hôn nhân gia đình đều quả quyết rằng nghệ thuật giao tiếp ứng xử quyết định phần lớn cuộc hôn nhân hạnh phúc.

Ngoài ra, chúng ta cũng lưu ý tới phong cách nói năng, vì đó được xem là một lợi thế không tốn kém, nhưng thường có thể mang lại cho ta những kết quả tốt đẹp không ngờ. Vì khi ta chú ý lựa chọn cách nói năng hòa nhã, trước hết ta giữ được sự thanh thản, sáng suốt của chính mình. Thói quen nói năng hòa nhã là một trong những phương thức hữu hiệu để tu dưỡng tính tình. Như vậy, chúng ta vừa tránh làm thương tổn người khác mà đồng thời cũng có lợi cho chính bản thân mình. Khi vấn đề được trình bày theo cách ôn hòa, người nghe sẽ dễ chấp nhận hơn vì điều đó tỏ ra là họ đang được tôn trọng. Ngay cả khi có sự bất đồng, chắc chắn chúng ta cũng sẽ nhận được một phản ứng êm dịu hơn.

Nói năng hòa nhã cũng là cách rất tốt để ta luôn tỉnh thức trong giây phút hiện tại. Khi ta nói, ta biết mình đang muốn nói gì và nên nói ra như thế nào. Bằng cách đó, chúng ta ý thức đầy đủ về bối cảnh giao tiếp hiện tại mà không bị chi phối bởi bất cứ định kiến hay sự lơ đễnh nào. Nói năng theo cách nặng nề, thô lỗ thường là do thói quen tập nhiễm lâu ngày. Nói năng hòa nhã cũng là một thói quen ngược lại mà ta hoàn toàn có thể tạo ra được. Để có được hạnh phúc trong cuộc sống, chúng ta không thể không quan tâm đến việc “lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”.

Trong gia đình, chồng không nên có thái độ gắt gỏng, nạt nộ vì tính cách đó chẳng bao giờ làm đẹp lòng ai. Có điều gì lầm lỡ, những lúc vắng vẻ bảo nhau còn có lợi hơn nhiều, dễ cảm hóa hơn. Phụ nữ bao giờ cũng thích nghe những lời dịu dàng, êm tai và thích có những sự vỗ về nho nhỏ. Thân mật, nhưng đừng suồng sã, không nên có hành động lỗ mãng đối với vợ, cả trong những lúc kín đáo nhất.

Người chồng mẫu mực về ăn nói luôn tâm niệm rằng bạo lực, nạt nộ, lớn tiếng không phải là cách để cảm hóa, thuyết phục vợ mình, mà thường đó chỉ là hành vi thất nhân tâm, gia tăng sự hiểu lầm, mâu thuẫn, bất đồng và khinh ghét mà thôi.

7- MẪU MỰC VỀ CÁCH GIẢI QUYẾT MÂU THUẪN XUNG ĐỘT

Khi xảy ra mâu thuẫn, bất đồng, xung đột trong gia đình, thì người có trách nhiệm chính trong việc hòa giải chính là người chồng, người cha trong gia đình. Thay vì làm cho chuyện lớn ra hay đổ thêm dầu vào lửa, thì người cha hay chồng sẽ khôn khéo dàn xếp mọi chuyện được êm thắm. Đó là một tài khéo, một nghệ thuật của một người đàn ông có uy tín và bản lãnh. Như một danh nhân đã nói: “Bí quyết lớn nhất làm cho cuộc hôn nhân thành công là coi tất cả các tai họa là chuyện nhỏ và không bao giờ biến chuyện nhỏ thành tai họa” (Harold Nichlson).

Tác giả cuốn “Những quy tắc trong đời sống vợ chồng” đã nói về cách điều khiển và kiểm soát tình huống khi có xung đột, như sau:

Mâu thuẫn, xung đột, cãi vã là điều không thể tránh khỏi trong hôn nhân, dù ít hay nhiều. Nó không phải là vấn đề gì nghiêm trọng vì mọi cuộc hôn nhân đều phải có xung đột. Đời sống vợ chồng mà không có đôi lần cãi nhau thì cũng kém phần thú vị! Nếu cư xử khôn khéo và hợp lý, thì không những làm cho cuộc cãi vã mau kết thúc, mà còn làm cho tình cảm hai vợ chồng càng thắm thiết hơn.

Ngược lại, ta nóng nảy và không kềm chế cái tôi quá lớn trong mình, ta sẽ dễ dàng đẩy cuộc tranh cãi vào ngõ cụt và làm tổn hại đến hôn nhân. Ta nên nhớ rằng, khi xung đột thì ta đang cãi nhau cho mục đích của hôn nhân mình, chứ không phải cãi để thắng bạn đời, cãi để ăn thua nhau. Hai vợ chồng nên thỏa thuận với nhau dù mâu thuẫn có lớn đến mấy thì cũng phải giải quyết và làm lành trong thời gian sớm nhất. Nếu đã quyết định tha thứ, hãy cố gắng tha thứ hoàn toàn, vì sự căm hận chỉ làm tổn hại cả về tinh thần và thể chất cho chính ta và cho hôn nhân của ta. [6]

Đôi bạn cần nhớ một điều này là hãy tranh luận ôn hòa, tránh tối đa những xung đột trong giao tiếp. Thực ra, trong đời sống vợ chồng, không phải lúc nào mối tương quan giao tiếp cũng trơn tru, suôn sẻ cả đâu. Có những lúc vì một lý do bất đồng hay bất bình nào đó mà vợ hoặc chồng hay cả hai người đều nổi nóng. Sóng gió bắt đầu nổi lên.

Khi hai người bắt đầu đi vào cuộc tranh luận nảy lửa, tốt nhất cả hai đều nên bình tĩnh, nhường nhịn nhau. Ca dao VN có câu: “Chồng giận thì vợ bớt lời/ Cơm sôi nhỏ lửa một đời chẳng khê”. Nếu vợ hay chồng cứ khăng khăng bảo vệ ý riêng chủ quan của mình mà không chịu hòa giải, nhượng bộ thì “chiến tranh” sẽ nổ to! Khi một bên nóng nảy, bên kia cần nín nhịn, đợi cho nguôi giận, bình tĩnh trở lại rồi mới trao đổi quan điểm với nhau.

Người ta nói rằng, tranh cãi luôn là một phần của mọi cuộc hôn nhân. Tranh cãi, tranh luận là chuyện bình thường. Nhưng nếu các cặp đôi thất bại trong việc thỏa hiệp thì thường là do sự ích kỷ và hiếu thắng của bản thân. Bên nào cũng muốn phe kia thay đổi. Ai cũng cho mình là đúng, đối phương sai. Một khi ai cũng bảo vệ ý riêng mình mà không chấp nhận dung hòa thì từ tranh luận sẽ chuyển sang tranh cãi, và cuộc tranh cãi thường trở nên căng thẳng.

Trên thực tế, không cặp vợ chồng nào mà không có lúc cãi vã, xung khắc nhau. Đó là điều tất nhiên. Họ chấp nhận sống chung là vì họ yêu nhau và muốn đem lại hạnh phúc cho nhau. Lúc đó, họ phải thấu hiểu nhau và học cách nhượng bộ nhau. Nhượng bộ là hy sinh một phần cái gì đó của mình vì ích lợi chung và vì lợi ích của người khác. Trong một cuộc cãi vã bất phân thắng bại, sự nhượng bộ tốt nhất chính là im lặng. Một danh nhân đã nói, “Phân nửa những vấn đề trong hôn nhân được giải quyết bằng cách giữ im lặng”.

Vợ chồng khi cãi nhau đừng quên điều này là, dù yêu thương cách mấy cũng khó có đôi vợ chồng nào mãi mãi hòa thuận. Thế nhưng việc gì cũng nên có chừng mực, mỗi khi cãi vã xong, cả hai nên dành chút thời gian để hòa giải một cách ôn hòa. Nhiều cuộc hôn nhân sẽ tốt hơn nếu người chồng và người vợ hiểu rõ ràng rằng họ đang ở cùng một bên chứ không phải ở hai phe đối lập.

Xét cho cùng, người chồng vẫn luôn là mẫu mực đúng đắn trong bất kỳ một cuộc tranh cãi, tranh luận hay bất đồng nào. Phải giữ im lặng khi cần thiết. Phải có thái độ ôn hòa, bình tĩnh, không nóng nảy, quát tháo. Phải chừng mực và công bằng trong mọi quyết đoán. Phải nhớ một điều này là “Nền tảng của tình yêu vợ chồng, đó chính là yêu thương và kính trọng nhau”(Elijah Fenton)./.

Aug. Trần Cao Khải

________________

[1] dantri.com.vn

[2] dongcong.us

[3] vnexpress.net

[4] ubmvgiadinh.org

[5] D. WAHRHEIT – Cẩm nang Hạnh Phúc Gia Đình Kitô – Mục vụ Hôn nhân và Gia đình – Tổng hợp và biên tập : LM Minh Anh, GP. Huế

[6] Những quy tắc trong đời sống vợ chồng – Alpha Books biên soạn – NXB Lao động Xã hội năm 2018 trang 31-33

27Tháng Mười
2020

Đời sống gia đình trẻ và những điều “không như là mơ”

27/10/2020

Anmai

Chia sẻ, Giáo dục

Người xưa có câu: “Trai khôn dựng vợ, gái lớn gả chồng”, và đó là điều mà hầu hết ai cũng trải qua. Đó không chỉ là biến cố lớn đối với những chàng trai, cô gái nhưng còn là sự kiện quan trọng của cả gia đình, dòng họ. Nhịp sống thời đại với những nỗi lo chật vật về cơm áo gạo tiền khiến nhiều bạn trẻ mặc dù đã đến tuổi “cập kê” nhưng “ngại, sợ” lập gia đình; cũng có nhiều đôi bạn trẻ gặp không ít khó khăn khi “về chung một nhà” mà theo các nhà tâm lý và xã hội học thì giai đoạn khó khăn nhất là 5 năm đầu sau khi cưới.

Lấy vợ gả chồng không phải là làm phép toán 1+1=2 nhưng là trở nên “một” như Chúa Giêsu dạy: “Người đàn ông sẽ lìa cha mẹ mà gắn bó với vợ mình, và cả hai sẽ thành một xương một thịt. Như vậy, họ không còn là hai, nhưng chỉ là một xương một thịt” (Mc 10,7-8; x.St 2,24). Cả hai sẽ trở nên một xương một thịt nghĩa là chỉ còn có một người, nhưng như ông Mencken nói: ”Khi một người đàn ông và một người đàn bà lấy nhau, họ chỉ còn là một người, cái khó đầu tiên là quyết định người nào.” Trong con người này vừa có vợ, vừa có chồng, mỗi người chỉ có một nửa. Vì thế chồng mới gọi vợ là “mình ơi,” và vợ cũng gọi chồng là “mình ơi.” Thi sĩ Hàn mặc Tử đã nhận ra thực tại này nên mới nói:

Người đi một nửa hồn tôi mất,

Một nửa hôn tôi bỗng dại khờ.

Lấy nhau, yêu nhau không phải là chỉ ngồi ngó nhau, nhưng là cùng nhìn về một hướng, là đồng chí hướng với nhau! Nhưng như vậy… là tình yêu hay là tình bạn “đồng chí hướng”? Nói cho cùng, tình yêu luôn đi với tình bạn, hay đúng hơn, tình yêu cũng bao hàm tình bạn, đời sống vợ chồng bao hàm cả tình yêu và tình bạn, có lẽ vì vậy người ta thường gọi người chồng hay người vợ là “bạn đời” của nhau. Khi ở trong một mái nhà, đừng ngồi cạnh nhau trên ghế sofa hay đối diện với nhau trên bàn cơm mà dán mắt vào chiếc điện thoại và để cho thứ ánh sáng trắng xanh của màn hình cảm ứng ru ngủ bạn với những mối quan hệ ảo và những lời bình luận “có cánh” trên mạng. Điều ấy chẳng khác gì vợ chồng đang xoay người lại phía nhau, và coi người “bạn đời” mình như “không tồn tại;” vợ chồng “đồng sàng dị mộng.” Trong cuốn tiểu thuyết Xứ sở tàn bạo và chốn tận cùng của thế giới, nhà văn người Nhật Haruki Murakami cũng từng viết: “Hai người có thể ngủ chung trên một chiếc giường, nhưng họ vẫn thấy cô đơn khi nhắm mắt lại.”

Lấy nhau là mang lấy những tâm tư của nhau. Lúc mới yêu, người ta thấy mọi sự thật đẹp, và dù có ngăn cách trắc trở vẫn dễ dàng vượt qua để đến với nhau. Nhưng khi đã về chung sống thì họ nhanh chóng nhận ra “cuộc đời không như là mơ,” nó như thời tiết vậy, có khi đang nắng chang chang thì mây đen đã ùa tới rồi mưa xối xả, cũng có khi không nắng cũng chẳng mưa, cứ mãi âm u và khó đoán. Vì thế, với thiện chí và khả năng của mình, mỗi người phải luôn luôn nỗ lực để xây dựng tổ ấm, nhưng một khi muốn làm gì, thì phải nghĩ đến người còn lại. Quan trọng nhất không phải là ngọt ngào lãng mạn nhưng là trung thành với lời hứa trong lễ Hôn phối: “hứa sẽ giữ lòng chung thủy với em (anh), khi thịnh vượng cũng như lúc gian nan, khi mạnh khỏe cũng như lúc đau yếu, để yêu thương và tôn trọng em (anh) mọi ngày suốt đời anh (em).” Lời cam kết được thổ lộ công khai trước mặt Hội Thánh và người bạn đời của mình không chỉ là một nghi thức để kết nối chính thức hai con người với nhau, nó còn là một dấu ấn thiêng thiêng và cũng là trách nhiệm của bản thân mỗi người đối với cuộc sống hôn nhân của cả hai.

Trai gái lấy nhau không chỉ là lấy một người, nhưng còn là mang vào trong mình cả đại gia đình hai bên nữa. Nhiều bạn trẻ mới lập gia đình sẽ không khỏi ngao ngán trước những phong tục xa lạ và có phần rườm rà của gia đình bên chồng hay vợ. Đó còn là chưa kể tới những khác biệt về vùng miền, trong tư duy giữa nhiều thế hệ (như trẻ thích hiện đại, người lớn lại thích truyền thống…). Những khác biệt ấy chỉ có thể vượt qua với một tình yêu lớn và một con tim rộng mở vì “yêu nhau yêu cả đường đi,” quan trọng hơn cả là hạnh phúc gia đình.

Có thể hai người vì yêu nhau mà đến, nhưng để sống chung với nhau, tình thôi chưa đủ, cần nhất vẫn là sự tôn trọng và tin cậy nhau. Yêu ai là đặt người đó ngang hành với mình, là quý chuộng tôn trọng người đó như chính mình. Cảm xúc của mỗi người đều khác nhau và chúng ta không thể áp đặt cảm giác của mình lên người khác. Mỗi người cần đặt mình trong vị trí của người kia để nhận ra và hiểu nhu cầu của nhau. Ngay cả khi bất ngờ khám phá những mặt tiêu cực hay “vấn đề” của nhau, cũng đừng vội kết án, vợ chồng nên bình tĩnh đối thoại và chia sẻ để hiểu nhau hơn và cùng nhau giải quyết vấn đề. Đừng vội vàng, nhưng hãy nhẫn nại và kiên trì với nhau, nếu không cãi vã và bất ổn sẽ là “bữa cơm” hàng ngày thay cho tiếng cười và hạnh phúc. Đời sống hôn nhân có thể hấp dẫn và ngọt ngào ở những ngày đầu, nhưng đời đâu chỉ là “tuần trăng mật,” sẽ có lắm lúc rất khác… nữa, sẽ có cả những nồng nàn và chênh vênh, đầy màu sắc và đủ mọi thăng trầm.

Thánh Inhã nói: “Tình yêu phải được đặt ở trong hành động hơn là trong lời nói” (Linh Thao số 230). Đời sống gia đình cần những lời nói để nuôi dưỡng tình yêu với nhau; nhưng những hành động quan tâm, nâng đỡ, sẻ chia dành cho nhau và cho gia đình nhỏ thì phải chiếm vị trí quan trọng hơn và cần thiết hơn. Thánh Inhã còn nói thêm: “tình yêu cốt ở sự trao đổi giữa hai bên” (Linh Thao số 231). Không có tình yêu nếu không có sự hỗ tương có tính thông giao.

Xin cho các bạn trẻ mới bước vào đời sống gia đình biết luôn đặt Chúa trong tình yêu của mình, xin cho tình yêu họ dành cho nhau luôn nồng thắm và bền chặt, để họ có đủ sức vượt qua những gian nan vất vả trên đoạn đầu của đời sống hôn nhân và để họ xây dựng gia đình trẻ đầy niềm vui và hạnh phúc.

Gió Biển

Chuyên mục

From Gallery

Giáo dục sinh thái toàn diện trong Laudato Si’

“Hiếu” và “Tâm”: Điểm hội ngộ giữa người Công giáo và tín đồ các tôn giáo

Những đặc điểm tiêu biểu của một người chồng mẫu mực

Đời sống gia đình trẻ và những điều “không như là mơ”

Danh mục: Giáo dục

Giáo dục sinh thái toàn diện trong Laudato Si’

“Hiếu” và “Tâm”: Điểm hội ngộ giữa người Công giáo và tín đồ các tôn giáo

Những đặc điểm tiêu biểu của một người chồng mẫu mực

Đời sống gia đình trẻ và những điều “không như là mơ”