ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THÔNG TRONG VIỆC SỬ DỤNG MẠNG XÃ HỘI CỦA NGƯỜI SỐNG ĐỜI THÁNH HIẾN

Dẫn nhập

Sự phát triển của mạng xã hội đang làm thay đổi không chỉ cách con người trao đổi thông tin mà cả cách con người hiểu về chính mình và về tha nhân. Tại Việt Nam, đến tháng 10 năm 2025 đã có khoảng 79 triệu danh tính người dùng mạng xã hội,[1] một con số cho thấy không gian số đã trở thành môi trường sống thường nhật chứ không còn là một lĩnh vực chuyên biệt. Người sống đời thánh hiến, dù được mời gọi sống thinh lặng và tách mình khỏi thế gian vì Nước trời, cũng hiện diện trong môi trường ấy và chịu tác động của nó.

Từ thực tế này, bài viết đặt ra vấn đề: người tu sĩ cần sử dụng mạng xã hội theo những nguyên tắc đạo đức nào để vừa phục vụ sứ mạng, vừa giữ vững căn tính ơn gọi? Vấn đề cốt lõi không nằm ở phương tiện kỹ thuật mà ở chiều sâu nội tâm và chất lượng các tương quan của người sử dụng. Tài liệu Hướng tới sự hiện diện tròn đầy (Towards Full Presence) của Bộ Truyền thông cũng nhận định rằng câu hỏi hôm nay không còn là có nên bước vào thế giới số hay không, mà là bước vào bằng cách nào.[2]

1. Thực trạng sử dụng mạng xã hội của người sống đời thánh hiến hiện nay

Về khái niệm, mạng xã hội là những nền tảng kỹ thuật số cho phép người dùng đồng thời tiếp nhận, sản xuất và phát tán nội dung. Nhờ tính hai chiều ấy, mạng xã hội khác các phương tiện truyền thông truyền thống: nó vừa chuyển tải thông tin, vừa hình thành tương quan. Vì thế, Giáo hội không còn xem mạng xã hội chỉ là “công cụ” mà là một “không gian” nơi con người sống, và do đó cũng là nơi Tin mừng cần được loan báo.[3] Đối với người tu sĩ, mạng xã hội đem lại những cơ hội thực sự: mở rộng việc học hỏi và đào tạo, duy trì tương quan với gia đình, cộng đoàn và những người được phục vụ, hỗ trợ hoạt động mục vụ, và giới thiệu đặc sủng của Hội dòng đến người trẻ. Giáo hội cũng khẳng định quyền và bổn phận sử dụng các phương tiện truyền thông cho việc loan báo Tin mừng.[4]

Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội ấy là những thách đố cần được nhận diện cách nghiêm túc. Thứ nhất, sự phân tán và lệ thuộc. Khi sự chú ý trở thành hàng hóa, các nền tảng được thiết kế để giữ chân người dùng, khiến họ quen với lối tiếp nhận bề mặt và suy yếu khả năng suy nghĩ sâu.[5] Hệ quả này đặc biệt đáng quan ngại đối với đời tu, vì đời sống nội tâm được xây dựng trên thinh lặng và hồi tâm. Thứ hai, cám dỗ khẳng định bản thân: các mạng xã hội mang sẵn khuynh hướng cá nhân chủ nghĩa và tự đề cao,[6] và khuynh hướng ấy có thể len vào cả những hành vi mang danh đạo đức. Thứ ba, những phát ngôn thiếu bác ái và việc chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng. Đức Phanxicô nhận định trong thông điệp Fratelli Tutti rằng trong thế giới số, sự tôn trọng người khác đang tan vỡ, và sự gây hấn xã hội tìm được chỗ phát triển nhờ máy tính và thiết bị di động.[7] Ngài cũng thừa nhận rằng ngay cả các tín hữu đôi khi cũng bị cuốn vào các mạng lưới bạo lực ngôn từ.[8] Towards Full Presence còn nhấn mạnh: những lời lẽ thù địch, hạ thấp người khác khi chia sẻ nội dung là điều mâu thuẫn với chính Tin mừng.[9] Cùng với đó là nạn tin đồn và vu khống dưới vỏ bọc tin tức, vốn được văn kiện Ethics in Internet kể vào số các vấn đề đạo đức của Internet.[10] Với người tu sĩ, một lời nhận xét nóng nảy hay một bài chia sẻ chưa kiểm chứng là lỗi cá nhân, nhưng cũng làm tổn thương hình ảnh Giáo hội. Thứ tư, nguy cơ làm suy yếu cộng đoàn, khi mỗi thành viên sống nhiều hơn trong không gian riêng của mình và hình ảnh của người tu sĩ trên mạng không còn thống nhất với căn tính tu trì.

Các thách đố trên có chung một gốc: sự tách rời giữa “hiện diện” và “hiện hữu”. Người ta có thể có mặt rất nhiều trên mạng mà vắng mặt nơi chính mình, nơi cộng đoàn và nơi Thiên Chúa. Vì thế, việc sử dụng mạng xã hội trước hết là vấn đề của đời sống nội tâm, rồi mới là vấn đề kỷ luật bên ngoài. Khi khoảng trống nội tâm không được lấp đầy bằng cầu nguyện và tương quan thật, mạng xã hội dễ trở thành nơi lấp khoảng trống ấy một cách vội vàng.

2. Giáo huấn của Giáo hội về đạo đức truyền thông và việc sử dụng mạng xã hội

Từ Công đồng Vaticanô II đến nay, giáo huấn của Giáo hội xoay quanh một nguyên tắc nền tảng: con người và cộng đồng nhân loại là mục đích và thước đo của việc sử dụng các phương tiện truyền thông xã hội; giao tiếp nên diễn ra giữa người với người, nhằm phát triển toàn diện con người.[11] Từ nguyên tắc này, có thể rút ra bốn đòi hỏi: tôn trọng sự thật và phẩm giá, vì thông tin phải chân thật và, trong giới hạn của công bằng và bác ái, phải đầy đủ;[12] truyền thông trong bác ái; tôn trọng quyền riêng tư và danh dự;[13] và sử dụng khôn ngoan, bởi giáo dục truyền thông phải vượt quá kỹ năng kỹ thuật để đạt tới khả năng đánh giá nội dung cách sáng suốt.[14]

Các đòi hỏi này không được trình bày như những cấm đoán từ bên ngoài; chúng được đặt trên một nền tảng thần học về hiệp thông. Huấn thị Communio et Progressio khẳng định truyền thông, ở tầng sâu nhất, là sự trao ban chính mình trong tình yêu.[15] Hiểu như vậy thì vấn đề được đặt lại: một dòng trạng thái hay một lời bình luận là một hành vi tương quan chứ không chỉ là hành vi thông tin, và có thể xây dựng hoặc làm tổn thương hiệp thông. Vì thế, đạo đức truyền thông không tách rời bác ái.

Đối với người sống đời thánh hiến, các nguyên tắc ấy được cụ thể hóa qua căn tính ơn gọi. Tông huấn Vita Consecrata vừa mời gọi người thánh hiến học ngôn ngữ truyền thông để nói về Đức Kitô, vừa đòi hỏi sự phân định cẩn trọng trước các vấn đề mà truyền thông đặt ra cho đời tu.[16] Ba lời khuyên Phúc âm soi sáng việc sử dụng mạng xã hội theo ba hướng: khiết tịnh đòi hỏi canh giữ trái tim và các tương quan ngay cả khi chúng chỉ hiện ra qua màn hình; khó nghèo đòi hỏi tiết độ với những “của cải” đặc thù của thời đại số, là thời gian, sự chú ý và dữ liệu cá nhân;[17] vâng phục đòi hỏi đặt sáng kiến cá nhân trong định hướng chung của cộng đoàn và Hội dòng.[18] Đồng thời, chứng tá Kitô hữu không phải là “bán một sản phẩm” mà là thông truyền sự sống nhận được nơi Đức Kitô.[19] Từ đó có một tiêu chí phân định thiết thực: nội dung mình đăng tải, sau cùng, hướng người xem về Đức Kitô hay về hình ảnh của chính người đăng?

3. Định hướng sử dụng mạng xã hội cách có trách nhiệm trong đời sống thánh hiến

Từ thực trạng và giáo huấn đã phân tích, có thể đề xuất bốn định hướng. Một là xây dựng ý thức và trách nhiệm đạo đức. Người tu sĩ cần xác định mục đích trước khi sử dụng và tự vấn trước khi đăng tải: nội dung có xác thực không, có xây dựng hay gây tổn thương không, có phù hợp căn tính ơn gọi không. Việc tránh chạy theo lượt thích có nền tảng Tin mừng, vì Đức Giêsu dạy làm việc lành không phải để người ta thấy mà khen (x. Mt 6,1-4), và trên thập giá, nơi vinh quang của Thiên Chúa được tỏ lộ trọn vẹn, hầu như không có sự tán thưởng nào của đám đông.[20] Thước đo của Tin mừng khác với thước đo của thuật toán.

Hai là sống tinh thần phân định và tự chủ. Tinh thần ấy thể hiện qua những thực hành cụ thể: chọn lọc nguồn thông tin, quản lý thời gian, không dùng thiết bị trong giờ kinh và giờ chung, định kỳ “nghỉ mạng”.[21] Thinh lặng giữ vai trò đặc biệt: thiếu thinh lặng, cả năng lực suy nghĩ lẫn chiều sâu của các tương quan, với con người cũng như với Thiên Chúa, đều bị tổn hại.[22] Các quy ước này có hiệu quả bền vững hơn khi được cộng đoàn cùng thảo luận thay vì chỉ được áp đặt.

Ba là xây dựng đời sống chứng tá. Chứng tá trên mạng xã hội không cần ồn ào, nhưng cần những thái độ cụ thể: biết lắng nghe, phân định trước khi hành động, đáp lại lời gay gắt bằng sự bình tâm, đôi khi bằng sự im lặng.[23] Chia sẻ câu chuyện ơn gọi, bài suy niệm Lời Chúa hay hoạt động phục vụ có thể biến mạng xã hội thành nơi dẫn đến gặp gỡ thật.

Bốn là đào tạo. Nếu chương trình đào tạo chỉ trang bị kỹ năng sử dụng thiết bị mà không giúp người tu sĩ phân định nội dung và nhận biết chính mình, thì mới giải quyết được một nửa vấn đề. Vì vậy, từ giai đoạn đệ tử đến giai đoạn huấn luyện thường xuyên, cần có những chương trình học và chia sẻ về sử dụng mạng xã hội theo đặc sủng Hội dòng, gắn với sự đồng hành thiêng liêng. Mục tiêu của đào tạo là hình thành những chứng nhân trung tín chứ không phải những “influencer”.

Tạm kết

Mạng xã hội là một phương tiện hữu ích, mở ra nhiều cơ hội cho việc học hỏi, kết nối, phục vụ và loan báo Tin mừng, nhưng đồng thời đặt ra những vấn đề đạo đức nghiêm túc đối với người sống đời thánh hiến: nguy cơ lệ thuộc và phân tán nội tâm, cám dỗ tìm kiếm sự chú ý, những phát ngôn thiếu bác ái và việc chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng, cũng như những ảnh hưởng đến đời sống cộng đoàn và chứng tá tu trì.

Các định hướng đã đề xuất, gồm xây dựng ý thức đạo đức, sống phân định và tự chủ, xây dựng chứng tá và coi trọng đào tạo, nhằm giúp người tu sĩ giữ vững căn tính, đời sống nội tâm và chứng tá Tin mừng khi hiện diện trên không gian mạng. Đời sống cầu nguyện, thinh lặng, sự gặp gỡ trực tiếp và đời sống cộng đoàn vẫn là nền tảng để mọi hoạt động truyền thông được thanh luyện và có ý nghĩa.

Lời mời gọi sau cùng dành cho mỗi người tu sĩ là hãy sử dụng mạng xã hội như một phương tiện phục vụ Thiên Chúa, Giáo hội và tha nhân. Mong sao sự hiện diện của chúng ta trên những “con đường số” trở thành sự hiện diện của những người láng giềng đầy lòng thương xót, để từ những kết nối nhỏ bé có thể nảy sinh những cuộc gặp gỡ đích thực, và qua đó, Tin mừng được loan báo trong thời đại của chúng ta.[24]

Tác giả: M. Ter. Thanh Xuân, FMI

-----------------------------------

[1] x. DataReportal, Digital 2026: Vietnam, https://datareportal.com/reports/digital-2026-vietnam.

[2] x. Bộ Truyền thông, Towards Full Presence: A Pastoral Reflection on Engagement with Social Media (28/05/2023), https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/bo-truyen-thong-tai-lieu-suy-tu-muc-vu-ve-viec-tham-gia-mang-xa-hoi-51105, số 1.

[3] x. Towards Full Presence, số 3, 9.

[4] x. Công đồng Vaticanô II, Sắc lệnh Inter Mirifica (04/12/1963), số 3, https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/sac-lenh-ve-cac-phuong-tien-truyen-thong-xa-hoi--inter-mirifica-cua-cong-dong-vaticano-ii.

[5] x. Towards Full Presence, số 32-33.

[6] x. Towards Full Presence, số 25.

[7] x. Đức Phanxicô, Thông điệp Fratelli Tutti (03/10/2020), số 42, 44.

[8] x. Fratelli Tutti, số 46.

[9] x. Towards Full Presence, số 50.

[10] x. Hội đồng Giáo hoàng về Truyền thông Xã hội, Ethics in Internet (22/02/2002), số 6, 13.

[11] x. Hội đồng Giáo hoàng về Truyền thông Xã hội, Ethics in Communications (04/06/2000), số 21.

[12] x. Công đồng Vaticanô II, Sắc lệnh Inter Mirifica, số 5.

[13] x. Ethics in Internet, số 6.

[14] x. Ethics in Internet, số 15.

[15] x. Ủy ban Giáo hoàng về Truyền thông Xã hội, Huấn thị mục vụ Communio et Progressio (23/05/1971), số 11.

[16] x. Đức Gioan Phaolô II, Tông huấn Vita Consecrata (25/03/1996), số 99.

[17] x. Towards Full Presence, số 13.

[18] x. Towards Full Presence, số 67.

[19] x. Towards Full Presence, số 77.

[20] x. Towards Full Presence, số 79.

[21] x. Towards Full Presence, số 14, 35.

[22] x. Towards Full Presence, số 34.

[23] x. Towards Full Presence, số 75, 77.

[24] x. Towards Full Presence, số 81-82.